Ish të burgosurit politik në Kosovë të periudhës jugosllave, kryesisht ishin të dënuar për irredentizëm dhe aktivitet nacionalist, dhe konsideroheshin armiq të brendshëm të Jugosllavisë. Identifikoheshin si Ilegalja, një termi përgjithshëm për grupet ilegale të organizuara në treshe. Lëvizjet politike të kësaj periudhe ende mbeten të panjohura për shkak të formës së aktivizmit politik që ka vepruar në fshehtësi. Sot trashëgimia politike e Ilegalës diskutohet përbrenda konteksteve të ndryshme historike. Narrativat kontradiktore rreth këtyre lëvizjeve politike thërret për një mënyrë të re të ndërmjetësimit të kësaj trashëgimije vështirë të qasshme. 

Martin Çuni

Gazetar

Një rast kur ndodhën ngjarjet e ‘81-shit tash u dha urdhni që edhe në ‘Karvan të Fshatit’ me dhonë një kangë serbe në gjuhën serbe. ‘Po, ani’, thashë, ‘por unë përgjegjësinë për kangën serbisht nuk e marr, s’e njoh atë fushë edhe çka të m’japin e qes, vet nuk e zgjedhi’. Edhe ‘Ta jep redaktori i muzikës, ta jep listën edhe prej asaj liste ti’. ‘Ani’.

[…] Në Gllogjan m’kujtohet mirë. E mbyllën shkollën e mesme aty, paralelet. Edhe shkova e bona një reportazh i mllefosur. Reportazhi ka qenë dikun pesë minuta. […] Dhe e shkrova një reportazh që, ‘Ma s’mrami, është tash që u mbyll shkolla, tash fëmijët shkojnë bari, baresha edhe do Zoti me t’ndihmu a. E kishin qitë kangën ‘Ćobani, ćobanice [Srb.: barinjë, baresha] aty e kishin pasë shkru. E gjeta. E na ma s’mrami, mas qasaj fjalie e lëshova kangën ‘Ćobani, ćobanice në serbisht.

Nesër kur kom shku në punë i kam gjetë redaktorin, dy redaktorë t’u më prit te dera e Radios. […] Te drejtori, te drejtori, t’u na pritë drejtori te redaktori. Shaban Hyseni edhe ai ka qenë njëfarë Dimić, Slobodan Dimić. Shabani tha, ‘Martin, çka ke bo?’ ‘Çka kom bo?’ Thashë, ‘A kom thonë naj të pavërtetë?’ ‘Jo’, tha, ‘por dikund një fjalë të mirë s’e kishe thonë’. ‘S’dita çka me thonë një fjalë të mirë’. Tha, ‘Ku e gjete atë kangë?’ ‘Ah’, thashë, deshti Zoti, ‘ja për kangë përgjegjësinë, kam thanë që nuk marr vesh’. ‘Kurrë’, tha, ‘mo mos me lëshu kangë serbisht’. Hera e parë e e mramë që u lëshu një kangë në ‘Karvan të Fshatit’.

Zyrafete Berisha Lushaj

Profesoreshë e Gjuhës Shqipe

Po ishin përvjetori i demostratave t’vitit ‘81. Unë asokohe jetoja n’konvikt, në Qendër të Studentëve, n’konvikt edhe sigurisht nuk m’kalojke asnigja pa e marrë vesh, pa e ditë. Edhe isha përgatitun që do t’ndodhë diçka, isha përgatitun se ishte edhe vllau në Lëvizje edhe isha e përgatitun që nëse ndodhë diçka, une e di çka t’flas, e di ku jom edhe e kom ditë shumë mirë qëllimin. 

[…] Unë dola me shoqe para oborrit t’konvikteve studentore. Takohna edhe me vllaun, takohna me shumë shoqe, me shumë kolegë. Nuk e kom ditë që ne po fotografohemi, secilën pozitë sepse ishin masat shumë të rrepta policore. Ishin jashtëzakonisht të rrepta. Kështu që, ranë n’gjurmë edhe pas ni kohe na burgosen mu, vllaun edhe ni shoqe. Tri vetë përniherë na kanë arrestu. Edhe pastaj aty kanë fillu torturat nën hetime ni kohë derisa janë caktu ditët e burgut. 

Ka qenë ni periudhë shumë shumë e tmerrshme, për shkakun që u dashtë me ditë çka po flet. Problemi im ish me i mbrojtë tjertë, nuk ish atëherë problemi jem. […] Mirëpo, m’kujtohet që vllavi tri vjet para meje ishte ma i guximshëm, ishte ma edhe thotë, ‘Mos fol!’ Veç këtë pjesë e mbaj mend.

Flora Brovina

Poete

Motra ime ishte qaq e vogël kur kemi vizitu babën në Pejë. Burgu i Pejës ishte plotë me t’burgosun shqiptarë. Pse e di këtë? Si fëmijë, pra isha e vogël nuk shkojsha në shkollë. E di sepse para burgut mblidheshim krejt familjet që kishin me hy me i vizitu të burgosurit edhe me ndonjë torbë kështu n’dorë {bënë se mbanë torbë në dorë}.

[…] Po këto trishtime që i bartë fëmijëria do të na përcjellin tanë jetën, sepse fëmijëria len gjurmë. Për fat mua nuk më ka shëndrru në një njeri të urrejtjës, por m’pëlqen që nuk m’ka mundë harresa. I mbaj n’mend, për shkak se kurrë nuk i marr si personale, por kujtoj që i ndaj me gjithë ata njerëz që pritshin me i pa të vetët në burg. I ndaj me gjithë ata njerëz që kane qenë të, të leqitur, familje të dënuara politike të leqitura nga shoqëria dhe kur as kojshiu nuk ka ardhë më t’vizitu sepse ka pasë frikë.

Hava Shala

Punëtore Sociale

Fillimi i Fushatë së Pajtimit të Gjaqeve.

Në lajme doli zëdhënësi i qeverisë së Millosheviqit n’atë kohë […] Dhe tha, ‘Nuk u vranë nga ushtria dhe policia jonë’, e tyre, ‘por u vranë shqiptarët primitivë për shkak të gjakmarrjes.’ […] Ishte shumë irrituse, ishte shumë e papranushme për mua, ishte shumë diskriminuse, ishte shumë e pavërtetë, ishte shumë jo-njerëzore.

Dhe, të nesërmen kam dalë në Pejë. Personi i parë që kam dashtë me taku e që jam nisë për ta takuar, ka qenë Myrvetja […] E kam takuar në Pejë edhe, edhe kemi fillue me bisedu, mu nuk m’kujtohet nëse ajo i ka dëgjuar lajmet apo jo. Me Myrveten jemi kuptu gjithmonë shumë mirë, kemi qenë shoqe ma përpara, para burgut, gjatë burgut, pas burgut. Dhe jemi kuptu, nuk osht’ dashtë shumë me shpjegu, nuk osht’ dashtë me ia mbushë mendjen… ajo e ka konsideruar [pajtimin e gjaqeve] shumë të rëndësishme dhe ka thanë që, ‘Do t’shofim se çka mund të bëjmë’. […]

Edhe Brahimi, Luli, Myrvetja dhe unë kemi shkuar tek Ademi atë ditë në shtëpinë e tij, dhe kemi biseduar dhe padyshim jemi dakorduar. Domethanë, nuk është dashtë shumë me diskutu, nuk është dashtë shumë me filozofu. […]

Dhe, më pastaj kemi menduar që një person, një ftyrë e nderuar e çmuar, e vlerësuar që ka edhe kompetencën e hyrjes në oda, bisedës në odë, ishte profesor Zekeria Cana dhe profesor Anton Çetta, respektivisht s’pari Zekeria Cana. Ishte i nderuar, të paktën dhe tek ne, por jo veç tek ne po ne e njifshim angazhimet e tij, literaturën e tij”.

Ismail Gashi Sllovia

Ish i Burgosur Politik

Po i ndëgjoj plot, e i kom ni njerzt tu thanë, ‘Une jom kanë kryetar i pajtimeve n’këtë komunë e n’atë komunë’. Bile edhe për te na flitet që u kanë kryetar Avdi Kelmendi. Na nuk kena zgjedh kryetar. As Anton Çetta vet nuk… mendimi jem osht’ kta mos e merrni ju për, për realitet. Nuk ka pasë kurfarë grupi i zgjedhun që kta janë udhëheqsat. Ka qenë Mark Krasniqi ta zajmë, Kajtaz Recaj, Muhamet Pirraku, kanë qenë Ramiz Kelmendi, kta me, rreth Antonit, me Antonin, por ata s’kanë qenë t’zgjedhun. As Antoni vet, me gojë t’vet që e ka thanë disa here, ‘Une nuk jom kryetar i Pajtimit, une jom ni pajtimtar, ni veprimtar që eci’. Po e marrshin ma shumë se i ka pasë ato t’tinaj, t’natyrshme. Ka nejt n’oda, 15 vjet ka punu në Drenicë,  në folklor, me mledh kangë popullore, i ka msu krejt mentalitetin e odës. Po, por megjithatë kur e bojshim kanihere muhabet pak ma t’lirë thojke, ‘S’e kisha pa ditë çka osht populli. Une qitash e msova popullin, sa s’e kom msu 70 vjet përpara. Se sa e sa t’zeza i paska pasë, t’u hjek n’asi shëmti, që e kanë munu mrena përmrena si osht’ konflikti i hakmarrjes’.

Ibish Neziri

Ish i Burgosur Politik

‘Cilat jonë kushtet?’ ‘Po s’ke kushte, kushtet jonë që ti t’rrish burrë i mirë, të mos e provokosh, të mos e gjuash me fjalë, të mos e ngacmosh, këto jonë kushtet, nuk ka kushte tjera.’ ‘Jo, nuk ma paska falë.’ ‘More, ta ka falë, po ne prej tij erdhëm tash.’ Tri herë u përsërit e njejta gja, ‘Jo, s’ma paska falë.’ Edhe kur e tha herën e tretë, une e kam fut dorën n’xhep edhe i kam nxjerrë pesë fishekët edhe ia kam vu përpara n’qehre, i thash, ‘A po i sheh?’ Tha, ‘Po.’ Thashë, ‘Këta ishin kanë t’përgaditun për ty, zotni,’ thashë, ‘ne i murrem me veti […] prandaj, ti rri burrë i mirë edhe mos e nguc njerin, mos…n’e pafsh n’rrugë shmangiu pak, mos i dil përpara, mos e provoko!’ Kur i pau fishekët përpara tha, ‘Vërtetë,’ tha, ‘ma paska falë,’ tha, ‘sa herë… kohët e fundit…herë… ditët e fundit m’ka dalë sa herë n’pritë,’ tha, ‘une e kom hetu pritën edhe iu kom shmangë, i kom ikë.’ Tha, ‘Vërtetë ma paska falë.’ […] Kjo është ajo, ajo ma madhështorja, kur thotë ai, ‘Merrni këta pluma për Kosovën, këta për kry t’hasmit kanë qenë t’bom gati.’ Kjo do të thotë është një diçka vërtetë e madhe.

Zahrije Podrimqaku

Aktiviste Politike

Kur n’ata [moment] po vjen ni bashkëpunëtor që u kanë i Këshillit, aty që ka punu n’Këshill goxha n’moshë i vjetër, Ismeti, po mbiemni i tij nuk m’kujtohet edhe po thotë, ‘Pasha Zotin, ti vajzë, Zahrije, Këshilli u rrethue krejt me inspektorë’, tha, ‘edhe p’e kërkojnë një vajzë me flokë kaçurrele’. Edhe i kisha flokët e gjata domethanë deri këtu {tregon gjatësinë e flokëve me duar}, i kisha kaçurrela flokët, krejt… edhe njeri i ri atëhere, ndryshe. Tash s’kish tjetër vajzë me flokë kaçurrela përveç meje (qeshë). Aty, po m’thotë Ibra, Ibrahim Makolli, ‘Po çka kanë punë ata me Zahrinë? Zahria osht’ me post t’vogël’. A po m’kupton? Ata s’pe dijnë se kush përcjellet, çfarë punë kom kry edhe qysh m’kanë përcjellë ata edhe qysh i kanë ditë punët sikur policët për shembull.

Edhe thanë, ‘Në qoftë se o për me na marrë, une jom sekretar i Këshillit, Behgjet Shala, ti je anëtar i kryesisë, baci Adem, kryetar’, tha, ‘[të] na marrin neve t’mëdhajëve, s’kanë punë me Zahrijen’. ‘Ani Zahri, a ki hongër bukë’? Thashë, ‘Jo, s’kom hangër’. Hajde, qitu afër Këshillit o ni burektore, e hamë kah nji burek”. […] Kur taman jena dalë, t’mu kanë vërsulë mu, drejtë te unë inspektorët edhe papritmas m’kanë kapë edhe m’kanë kontrollu se kanë menu që kam armë edhe jom e armatost. Edhe une e nxorra veç letërnjoftimin n’dorë edhe ma panë aty edhe tash Behgjetin ata s’kanë dashtë me marrë, me siguri… po edhe mu, edhe Ibrahim Makollin. Po, për Ibrahim Makollin kanë menu që osht’ Agron Ramadani. Se këta përmes telefonit, kur ka folë Agroni me zonën e Llaushës atje n’telefon, krejt përgjimet përmes telefonit i kanë bo.

Edhe n’atë moment, kur na kanë marrë Ibrahimin e mu, na kanë futë n’makinë edhe i kanë mbyllë dyert edhe ai e ka lajmru stacionin aty kryesor 92-shin, tha, po ia ban n’serbisht e unë e kuptova menihere, tha, ‘E morrëm Zahrijen edhe Agron Ramadanin’.

Adem Grabovci

Deputet në Kuvendin e Kosovës

Për këte, gjatë bisedës Hava na tregon ni rast, thotë, ‘Sot e pashë ni t’ri,’ se ka qenë ajo thirrja, ‘Kush s’bashkohet është tradhëtar,’ dhe e ka vërejtë nji t’ri që fatkeqësisht s’ia di tash emrin, edhe duke qajtë. I thotë, ‘Eja, afrohu!’ I thotë, ‘Une do t’isha afru me ju, do t’kisha marshu me ju, dhe me ju jam. Po une jam në gjak, jam në hasmëri me fqinjin tim. Dhe po t’u bashkangjitem kam frikë që hasmi do t’më godet. Do t’më vret mu, dhe pastaj do t’a komprometoj Lëvizjen, do të thotë protestën,’ se ‘Shqiptarët po vriten mes vete’. Dhe ajo ka qenë shumë prekëse për t’gjithë ne. […] Po asht’ ni moment që ne shifshim shumë t’mira, shumë dobi prej saj. Nji, do t’a luftojmë nji dukuri negative që ishte mbjellë dhe ishte ushqy nga pushtuesi, nga pushteti i atëhershëm për qëllim të ndarjes, përçarjes së popullit tonë. Dhe e dyta, ishte nji mundësi që ne të depërtojmë n’masë, t’i bëjmë thirrje masës për tu përgatitë, thjesht për luftën e armatosur.

Enver Tali

Aktivist Politik

Mirëpo, t’u shku te kojshia, kojshia e kishte nji djalë ma t’madh se une për njo katër-pesë vjet, ‘Hajde’, thotë, ‘t’shkojmë na t’mshifemi’. Ku mu fshehë? Ata kishin kuaj. E si të tillë kishin plehme me bari t’thatë si i thonë sanë, aty thotë, ‘Hajde t’shkojmë t’hypim n’plehme e t’hijmë n’sanë’. ‘Mirë!’, unë ma i ri se ai. As nona s’e dinte as kërkush s’e dinte. U çumë, hypëm n’plehme. Ai hyni në nji qosh në nji kand e asaj dhomës, nxurrë bari edhe hyni, n’kambë ashtu, u mshef, do bari e qiti përmi {tregon me dorë sipër kokës}. Unë ato s’mujsha me e bo se isha ma i ri se ai. Mledha pak sane, e qita aty, u shtrina, e mlova kokën me sanë, komtë m’kanë metë përjashta. Kur kanë hy këta për me lypë dikenin s’kanë gjetë atje n’plehme ashtu. M’gjetën mu, po m’ngrehin për komësh. M’murrën mu, m’nxurrën prej atyhit edhe m’qitën n’oborr… n’oborr jo, po n’rrugë. N’stomp të atij përronit kanë pushkatu shumë njerëz, edhe aty ishin nja shtatë a tetë pleqë t’lagjes t’lidhun. I njifsha unë ata se ishin t’lagjes. Edhe mu m’lidhën me ata pleqë për pushaktim. Tre vetë na rujshin me automata t’rusit asi… mitroloz që lëshohet n’tokë me tri kamë. Edhe, ishin të armatosur deri n’dhamë. […] Kanë vra çka kanë vra, edhe neve na erdh reni me na vra. Mirëpo, si t’lidhun ashtu mas shpinës tonë, te ura te asaj përrockës, po vijnë partizanët e Shaban Haxhisë. Edhe ata me armë, ‘Mo luj, mo luj, mo luj!’ Po piskasin. Këta i çunë durtë te nalte, ‘Mo luj, mo luj’!. I çunë durtë te nalte. Na kthymë me kqyrë edhe ata petokrakat i kishin, tash qysh m’i besu. Po, nejse deri sa folën shqip, kishim shpresa. Kur erdhën aty, ‘Çka jonë këta?’, ‘Armiqë’, neprijatelj i thojshin ata, armiqë, armiqë. […] Ai ma mshoi n’krah {i mëshon shpatullës} edhe m’çoi, se unë kom qenë pak i dobët pak prej shnetit. M’çoi pak te nalte, tha, ‘Edhe ky fëmi, armik a?’ Kishte një pistole n’dorë, te tretë i vrajti pa bo zo, ata që na pritshin neve.

Hydajet Hyseni

Aktivist Politik

Dënimi nuk ishte vetëm individual, po praktikisht dënohej gjithë familja. Unë për një kohë të gjatë të burgut tim, kam pasë bindjen se e gjithë familja ime ndodhej n’burg. Kështu m’ishte thënë, dhe kështu m’ishte krijuar bindja n’forma t’ndryshme, e shkresa, e tjera, që m’i hidhnin përpara. Ndonjëherë edhe me zëra t’fëmive që ose improvizoheshin, ose inskenoheshin atje, e tjera, dhe kishe bindjen se e gjithë familja është… mbahet në burg. Kishte pasur edhe raste kur janë burgosur familje. Kanë burgosur edhe familjarë t’mi, ma vonë kam marrë vesh. […]  Si thonë, në çdo luftë, e para që vdes është e vërteta. Edhe n’luftën politike, edhe më shumë se sa n’luftën e armatosur, e vërteta vritet! Pas ngjarjeve të ’81-shës, e para që qe vrarë, qe vrarë e vërteta për atë që kishte ndodhë në ’81-shën. Dhe unë tek më vonë kam gjetur, kam lexuar, që ka pasur edhe intelektualë të shquar serbë, si Sergja Popoviç, që qysh atëherë, në ’81-shën, ka ngritur zërin kundër asaj që po ndodhë në Kosovë. Dhe kanë pasë guximin dhe vizionin që t’thonë që megjithatë është e drejtë ajo që kërkojnë shqiptarët. Dhe, me politikën ndaj Kosovës, dëmtohet jo vetëm Kosova, po dëmtohen Serbia edhe të tjerët. Është dëm që nuk ka pasë më shumë fuqi ky zë. Dhe nuk është e rastit! Pushtuesit janë edhe sundues t’popujve t’tyre. Prandaj ata i frikësohen t’vërtetës edhe ndaj t’pushtuarëve, sepse e vërteta ndaj tyre mund t’i ngrehë në këmbë edhe t’sunduarit në vendet e tyre, te popujt e tyre. Prandaj edhe kanë bërë gjithçka për ta pamundësuar të vërtetën që të depërtoj atje. Unë madje jam i bindur që edhe sot e gjithë ditën, ne nuk kemi arritur ta themi t’vërtetën tonë para… edhe para qytetarëve serbë. Kur kemi arritur ta themi, efekti ka qenë befasues dhe pozitiv.