Hulumtimi mbi Kosovën përmes artistëve kreativ të saj, synon të përmbledhë tregimet e jetës së personaliteteve të ndryshme nga fusha e letërsisë, artit pamor, kinemasë dhe teatrit. Dëshmitë nxerrin në pah diferencimet dhe pikëtakimet gjuhësore, duke dhënë një pasqyrim unik mbi luftën e gjeneratave të ndryshme të artistëve, të cilëve u është dashur të ballafaqohen në mënyrë që të dalin në skenën publike.

Pranvera Badivuku

Kompozitore

A din, shumë, nuk e di çka kanë ba, shumë jonë end me gjana. Maqina për shembull ka shku poshtë, nji shporet i vjetër ka ardhë të unë naltë, a din, s’di si i kanë bajtë ato, ato gjana. Shumë ç’rregullim ka qenë ndërtesa, banesat e shprazta, pa kurgjo mrenda. Veç fotografitë nuk i kanë prekë, edhe disa dokumente kështu. Se ajo ka qenë megjithëatë ndërtesë.

E një, një banore aty, ajo ka qenë dallmatine, ma e vjetër, s’kanë pasë ku me shku, edhe ka qenë aty. Tregonte se kamionin gjithmonë e kanë afru deri te hymja, për mos me pa çka po marrin, çka po ngarkojnë. Kasetat, kemi pasë na shumë video kaseta, po krejt muzike serioze, t’inçizume, t’ndryshme. Bashkëshorti ka qenë shumë i dhanun mas muzikës klasike e inçizojke instrumentist, e orkestra, e t’ndryshme. Ato i kemi gjetë n’hymje tjetër. Domethanë gana t’pakuptimta kanë ndodhë, nuk e di, nuk e di.

Po interesant ishte se si po i kujtohej njeriut krejt çka ka pasë, tash kështu shumë herë mendon njeriu se nuk din çka ka, po kur po t’mungojshin… Ka qenë pak qesharake. E pata bo listën çka po mungon krejt, se e disha dollapat si i kom pasë. E vetëm notat, notat, kangët e mija e kështu, i pata, i pata hudhë mbrapa dollapit, aty ka pasë njëfarë shprazëti por nuk shkonte poshtë, e qaty i kom gjetë.

Sevim Baki

Artiste/Këngëtare

Kur isha shumë e re, ishte një këngë e Emel Sayın, Sevda sevmessen [Kur nuk dashuron, dashuro]… quhej Rüzgar [Era], isha shumë e re dhe e imitoja shpesh. Kur kusherinjtë e mi vinin, thoja, ‘Dëshironi t’a imitoj Emel Sayın?’ Ulesha, vëja jastëkët në tokë, flokët në një anë {tregon me duar}, thoja, “Merreni tharësen e flokëve që flokët e mija të dukeshin sikur po i fryen era si asaj në video.’ Ata më duartrokisnin. Kur vinte ndonjë musafir, babai im thoshte, ‘Hajde, këndo disa këngë.’ Tani, kur e mendoj, mund të them që ka pasur shenja që do të jem e lidhur me muzikën.

Shkëlzen Maliqi

Filozof

Unë i thashë, ‘Kom ardhë me paraqitë një temë që nuk ekziston: Estetika bizantine’. Ai menjiherë kceu prej karrigës, tha, ‘Kush t’ka dezinformu ashtu? Qysh nuk ekziston?’ (Qeshë) ‘Mirë’, thashë unë. Tha, ‘Boma nji, nji koncept’. Unë pata nisë me lexu edhe ma herët do sene. Kur ia pruna atë draftin, ka qenë nja dy-tri tema kështu me tema që po du me i realizu. Edhe i kqyri tha, ‘Po, ti po don me bo libër’ (qeshë). Thashë, ‘Jo, jo veç qeshtu…’ Tha, ‘Mirë, vazhdo!’

[…] Edhe njëfarë dore dojsha me u bo bizantolog, me e mësu greqishtën e vjetër. Kom pasë fillu me mësu do kurse atje, por veç atëherë gati patëm hy në vitet e ‘80-ta, u ndërru edhe situata në Jugosllavi, edhe statusi im si me…. Në vitin ‘78 u pata punësu edhe në Fakultetin Filologjik në Beograd, dega e Albanologjisë. Tash, a din, të gjithëve na kapi pak edhe politika edhe këto sene edhe nuk më dukej më interesant me u marrë me atë, a din. Edhe pse kom pasë gjithmonë ide me kry atë, me botu atë punimin, me punu edhe pak. Vetëm pas 20 vjetëve, domethonë 1999 e kom botu qatë vëllimin e parë në shqip të ‘Estetikës Bizantine’.

Flora Brovina

Poete

Motra ime ishte qaq e vogël kur kemi vizitu babën në Pejë. Burgu i Pejës ishte plotë me t’burgosun shqiptarë. Pse e di këtë? Si fëmijë, pra isha e vogël nuk shkojsha në shkollë. E di sepse para burgut mblidheshim krejt familjet që kishin me hy me i vizitu të burgosurit edhe me ndonjë torbë kështu n’dorë {bënë se mbanë torbë në dorë}.

[…] Po këto trishtime që i bartë fëmijëria do të na përcjellin tanë jetën, sepse fëmijëria len gjurmë. Për fat mua nuk më ka shëndrru në një njeri të urrejtjës, por m’pëlqen që nuk m’ka mundë harresa. I mbaj n’mend, për shkak se kurrë nuk i marr si personale, por kujtoj që i ndaj me gjithë ata njerëz që pritshin me i pa të vetët në burg. I ndaj me gjithë ata njerëz që kane qenë të, të leqitur, familje të dënuara politike të leqitura nga shoqëria dhe kur as kojshiu nuk ka ardhë më t’vizitu sepse ka pasë frikë.

Abdullah Zeneli

Botues/Shkrimtar

Atëhere bëhej tollovi e madhe [në] këto kinematë që kemi pasë. Domethanë, Kinema Rinia, Kinema Vllaznimi dhe Kinema e Armatës Popullore, APJ që quhej […] Kinemaja ‘Vllaznimi’ ka qenë te ABC-ja që osht’ sot. Kinema ‘Rinia’ osht’ këtu përballë këtu {tregon me dorë nga dritarja}, përballë Qafës. Ndërsa APJ ku ishte UNMIK-u. Edhe tash m’duket e kanë rihapë. Rastësisht qëllova një ditë kur pashë disa njerëz aty dhe m’erdhi mirë. E mbaj n’mend shumë mirë dhe atë kinema. Dhe mbaheshin nganjëherë… na çonin edhe koncerte të ndryshme frymore, të instrumenteve… edhe shfaqje të ndryshme teatrale. E kam ndjekë edhe si fëmijë teatrin. E kam dashur shumë.[…] Krijimet më të mira domethanë botërore vinin. N’atë kohë ka qenë interesante ato aventurat e indianëve. ‘Vinetu’ [Winnetou] për shembull ka qenë. ‘Vinetu’ le që e kem përcjellë n’film, po ka qenë edhe një adaptim teatral. Po mbaj n’mend edhe një diçka shumë interesante të asaj periudhe. Bie fjala kur kam kalu një ditë qytetit edhe kam pa një reklamë, shfaqet ‘Tartufi’ në vitin 1962, unë kom qenë njëmbëdhjetë vjeç atëherë. Shkoj blej biletën edhe kom shku e kom pa shfaqjen. Dhe m’ka interesu domethanë ‘Tartufi’ i Molierit, shekulli i XVII, mesi i shekullit të 17… Ato flokët e gjata {prekë flokët e tij} domethanë të atyre aristokracisë franqeze. Edhe për mu ishte një botë krejt e re, shumë interesante. Ndoshta është edhe periudha edhe e Beatles dhe unë kam kriju njëfar lloj adhurimi ndaj flokëve të gjata dhe nga ajo kohë unë i kam flokët e gjata (buzeqeshë).

Adem Mikullovci

Aktor

Nuk e di, nuk e di, kur e kreva maturën u bo debat i madh në famillje çka të studioj dhe vishin propozime të shumta. Prej, çka di une, fizikë, matematikë, e astronomi, e gjuhë e… gjeografi e s’di çka. Im at thonte, ‘Avokat, avokat le t’bohet thiu se i blun goja si gjakalla e mullinit edhe dynjenë ka me bo kahre’. Ndërsa nana ime e ndjerë thonte, ‘Doktor, doktor. Është hall ligë e ndoshta ia gjenë ilaqin vetit’. Bile, bile, e kom kto të sigurtë, pastrusi, lustruesi i këpucëve që ishte në mahallë tonë edhe ai u përzi në këtë muhabet çka me studiu une. [Ai tha] ‘Profesor, profesor bonu edhe je zotni për jetë’.

Sokol Beqiri

Artist

Kom chillit dhjetë vjet qetu n’kafiq. I kom ndërru disa gjenerata. Tash Era e këta jonë gjenerata ma e re. M’kanë kalu disa nëpër… kurgjo, kom shëtitë, kom bo… E kanë vetë njihere, dy ksi [storie] me t’i tregu. Njihere çika e madhe, kur u konë krejt e vogël, Toska, edhe baba jem e veti ‘Çka e ki babën?’ Edhe ajo kqyrke çka e kom babën. ‘Çka t’punon baba?’ Tash ky po don m’i ndihmu, a din, m’i thonë piktor, edhe po ja bon ‘Pi – pi – pi…’ Ajo tha, ‘Pijanec!’ (qeshin) E dyta, e kjo tash po t’kallzoj çka i ka thonë e dyta mësusës, e qato kom bo këto dhjetë vjet tjera. Kur e ka vetë mësusja, ‘Çka t’punon baba?’ Kjo i ka thonë, ‘Bon qejf’ (qeshin).

Enver Baki

Shkrimtar

Gjatë dimrit, njerëzit e Prishtinës kryesisht rrinin në shtëpi dhe luanin me filxhana, lojën tura, kështu i kalonin netët e dimrit. Ne fëmijët, do t’iu tregoj pak për jetën time, babai im dinte më shumë se njëqind përralla, nëna ime dinte po aq apo më shumë këngë dhe këngë folklorike, njëlloj motrat e mia këndonin mani [poezi folklorike] dhe na tregonin kashelashe gjithë kohës, motrat e mia më të mëdha. Kur shkonim për të fjetur, babai na mblidhte të gjithëve, mua dhe katër motrat e mia së bashku dhe na tregonte një përrallë, nëna merrte një tabak dhe na këndonte një këngë folklorike, sepse natyrisht që nuk kishim tarabuk apo def në shtëpi, pra ishte kështu. Njëra prej motrave mbante ritmin me lugë të drurit, ritmin muzikor. Në një mënyrë, kështu dukeshin të gjitha netët e dimrit, në anën tjetër, përndryshe, përrallat që na i tregonte babai, këngët e nënës dhe poemat e kashelashet të cilat na i tregonin shpesh motrat e mia, mendoj se të gjitha këto janë perla të letërsisë folklorike. I ndikuar nga këto perla, unë jam dashuruar me letërsinë folklorike turke dhe kam filluar të shkruaj poezi që nga shkolla fillore.

Saranda Bogujevci

Artiste vizuele

Çka u kanë për neve ma s’interesanti me dhomën e ndejës [në ekspozitë] që kudo që, domethanë qoftë në Kosovë, në Shqipni, në Serbi, po edhe vizitorët që i kemi pasë prej vendeve tjera të Europës… të gjithë e kanë pasë atë ndjenjën e njejtë kur e kanë pa dhomën e ndejës. Domethanë dhoma e ndejës ka qenë njifarë, qysh me spjegu… përmes dhomës së ndejës t’gjithë e kupojshin që n’qatë periudhë kohore t’gjithë kanë jetu ngjajshëm me njoni-tjetrin. Domethanë nuk paska pasë dallime t’mëdhaja mes njoni-tjetrit, domethanë qysh osht’ shpërnda propagandë, sidomos në Serbi karshi shqiptarëve në Kosovë.

Dhe kur hyjshin n’dhomë të ndejës ashtu i ndëgjojshe njerëzit tonë kohën t’u thanë, ‘Edhe na e kemi pasë qita, edhe na e kemi pasë qetë libër, edhe na e kemi pasë qesi lloj televizioni’. Ose, ‘Edhe na e kemi pasë qesi lloj qebe, gjyshja e ka pasë kta…’

Xheladin Kastrati

Violinist

Nuk e kam ditë që hymni i Kroacisë është në shqip. Këtë libër {tregon kah libri}… kangë e ka bo Kol Pjetër Shiroka e ka përkthy prej kroatishtës në shqip, ai libër ekziston edhe sot e asaj dite. Une e kam marrë atë kangë se është katër zanëshe. Une e kam ekzekutu nuk e kom ditë, kur e pash populli u çu në komë, nuk e morra vesh pse u çun në komë dikush ka ardh te une edhe m’ka prek për pantolltë t’u më thonë, ‘Edhe njëherë ju lutem’. T’u kajt, publiku t’u kajt, ‘Edhe njëherë aman edhe njëherë!’ E mora vesh se është hymni i Kroacisë, ‘O Atdhe i im i dashtun’ e ka emnin kanga.