Hulumtimi mbi Kosovën përmes artistëve kreativ të saj, synon të përmbledhë tregimet e jetës së personaliteteve të ndryshme nga fusha e letërsisë, artit pamor, kinemasë dhe teatrit. Dëshmitë nxerrin në pah diferencimet dhe pikëtakimet gjuhësore, duke dhënë një pasqyrim unik mbi luftën e gjeneratave të ndryshme të artistëve, të cilëve u është dashur të ballafaqohen në mënyrë që të dalin në skenën publike.

Rafet Rudi

Kompozitor dhe Dirigjent

… nuk është çështja Parisi apo ai kontakt tepër pse unë kom ndëgju vetëm orkestra t’mira, apo vetëm artistë t’mirë, vetëm ngjarje të mdhaja, por nga ajo pozitë njeriu e vështron shumë ma mirë rrjedhën këtu [në Kosovë]. Unë kom fillu domethënë ta kuptoj ma, ma qartë, t’i shof vlerat e muzikës shqipe, shqiptare, ato vlera që i ke, ato vlerë që i ke, a po? Domethënë, kur je pak ma larg ajo distancë t’them edhe fizike a po, por sidomos kulturore e ambientit a po, e shef ma mirë ambientin të cilën ti do t’i kthehesh a po.

Është ambient i yti inicial, a po? Dhe unë e kom pa shumë ma mirë dhe nuk është e parandsishme ajo se zhvillimi apo përcjellja e të them standardeve që ekzistojnë në nji qendër kulturore. S’pari njiherë hetimi, kuptimi, përjetimi i atyre standardeve, ajo është, ajo t’bon mirë që pastaj ti në një ambient të pazhvillum qysh kemi qenë, t’i plasosh dhe t’mundohesh t’i ruash ato standarde. Ato nuk, ato standarde nuk i shef në qoftëse shkon njiherë në Paris, për shembull a po? E shef ni koncert edhe kthehesh, edhe kshtu duhët me bo. Jo, kur e… atëherë kur e përjeton ritmin e nji qendre t’madhe.

Sevime Gjinali

Muzikologe/ Kompozitore

Baba im…. Po shifni, në atë kohë nuk ka pasë shkrime, regjistrime të muzikës, as fletore me pentagram me nota. Ai ka qenë vetë rapsod, vetë meniherë tekstin edhe muzikën e ka bo. Por, ato s’i ka shënu kërkush, s’ka pasë mundësi atëhere m’u inçizu.[…] Dhe ai ka vendosë për këtë shkollimin tim, që une t’bahem muziciente, të shkoj në muzikë… se në atë kohë nuk ka pasë, ka qenë dishka jo e zakonshme që t’shkon femna në shkollën e muzikës me violinë. Na gjujshin fëmitë në rrugë më gurë kur t’na shifshin, se me violinë po shkoj në shkollë t’muzikës…. Si femën ka qenë pak jo e zakonshme.

Agim Vinca

Profesor në Univerzitetin e Prishtinës

Im vëlla që ishte kujdestar klase, i thotë kolegut të vet, […] ‘Jepu disa probleme [matematikore] gjatë verës të ushtrojnë,’ dhe ai na dha disa fletë të shtypura në makinë. Dhe unë edhe shoku im i klasës […] që e kemi kry tetëvjeçaren bashkë, Xhelali, gjithë verës kemi ushtruar në bahçe, i themi ne, në kopsht nën hijën e mollës. Ai ishte pak më i mirë se unë,  gjithë verën e gjatë, korrik, gusht deri në shtator, matematikë i ndanim herë veç ai, veç unë, pastaj a e kemi mire? Mirë, njëherë, e dy herë, e tri herë po ushtronim. Ushtronim edhe mendonim tash, po mirë, mirë e dhamë provimin, po në qoftë se s’e japim ç’të bëjmë? Po të ngelje në klasë atëherë ishte koritje e madhe, s’kishe fytyrë të dilje në katund as kurrkund.

Edhe ne me mendjen tonë të atëhershme fëmijnore patëm marrë një vendim […] në qoftë se ngelim në klasë, nën një, ishte ta vrasim vetën, po të bëjmë vetëvrasje; nën dy, ishte ta vrasim profesorin me thikë se armë nuk kishim, thikë mund të gjenim, s’kishim as thikë, por mund të gjenim, mendja jone, tre opsione i kishim; dhe nën tre, kjo ishte pak më e lehtë, të iknim në Shqipëri. Vendlindja ime Veleshta, […] e ka dymbëdhjetë kilometra Struga. […] Hypnim në anije në Strugë, liman, udhëtonim dy-tre orë, ishte udhëtim shumë i bukur  […] Edhe shkonim në Shën Naum. […] Luanim, këndonim, shokë, shoqe kështu, dhe aty ishte afër kufiri […]  Ne nuk lejohej të afroheshim aty, por e sodisnim nga larg dhe mendonim tashi në qoftë se s’do ta jepnim  provimin nga matematika, ishin tre opsione: vetëvrasja, vrasje edhe ikje. Mendonim që atje mund ta realizojmë ikjen në Shqipëri, sepse për brezin tim dhe për brezin para meje Shqipëria ishte njëfarë parajse dhe të gjithë të rinjtë e asaj moshe ëndërronin të iknin në Shqipëri, po të gjithë.

Murat Bejta

Veteran i Arsimit

[Tiranë, 1979] Ai përcjellësi apo shoqëruesi që ishte me mua, paraqitej pra si profesor i gjuhës shqipe. Por unë duke biseduar në rrethana të ndryshme fitova bindjen se ai nuk ishte profesor i gjuhës shqipe. […] Duke ngrënë mëngjes nji ditë, thashë se ky nuk osht’ profesor i gjuhës shqipe, nuk osht’. ‘Qysh p’e din Murat?’ ‘Po e di se duke biseduar me të, ai ka shprehur disa fjalë, disa mendime, disa botëkuptime që nuk përputhen me fjalën e tij se osht’ profesor i gjuhës shqipe’.

[…] Ah, po, m’kishte thanë se ishte jo i shqipës, por profesor i kimisë, jo i shqipës, por profesor i kimisë. ‘Më keni thanë se jeni profesor i kimisë, prandaj më lejoni t’iu bëj një pytje. A mund të bëj pytjen, ju lutem?’ ‘Po, po’.  ‘Edhe gjatë mësimit në shkollën e mesme, por edhe më tej në jetën time gjerë më sot, kom dëgjuar se karboni osht’ dy valent dhe sot e kësaj dite, nuk e di çka do të thotë dy valent, dhe pse dy valent?’ ‘Le profesor ato, le…’ Kanë plasur të gjithë në gaz kolegët (qeshë), edhe u bindën që çka ju thashë.

Zijadin (Ziko) Vardar

Projeksionist

Kur fillova me punu në 1954, ata kqyrshin filma të kaubojëve. Ato kanë qenë të popullarizume, filmat e kaubojëve, e ndërkohë filluan filmat indian [amerikanët aborigjin], në vitet e ‘60-ta filluan filmat Indian. E mandej filloi populli me ardhë në kinema. Mandej ka pasë filma serik që kanë ardhë, kaubojë italianë. Kanë zgjatë 45 minuta, po u mbushke salla, 11 serija në 45 minuta. Ka pasë përfitim prej tyne, edhe prej filmave të kaubojëve. Ma së shumti kur lujke John Wayne, Tony Curtis edhe njo tjetër i famshëm, kur lujshin ata u mbushke salla, shumë u bojke tollovi. Mandej fillun filmat romantik, e aty vijshin ma të shkollumit. E kto filmat me kauboja gjithë i kqyrshin të rinjtë, eh ‘bam bum, bam bum’ mandej fitojshin gangsterët edhe kta apllaudojshin.

Muradije Muriqi

Aktore

Për vit të ri 1971, nana ka qenë ende shtatëzanë. […] Kur e kanë vra, na kemi qenë tu e kqyr programin e vitit të ri, domethanë krejt të mbledhun rreth nane edhe për një moment kanë kërsit dyert aq shumë sa që krejt jemi trondit, jemi çu, jemi dalë në oborr. Kur kemi dalë, një njeri i kojshive i cili ka qenë i afërt me babën, thotë, e thërret nanën, thotë, nana ime ndjesë pastë e ka pas emrin Lake, edhe e thërret nanën si ma të madhën aty në shpi, sepse vllaun e madh e kisha në shërbim ushtarak thotë, ‘Dil një herë se kam me të dhanë një lajm jo të mirë’. Edhe nana përnjëherë, ‘Hajli koftë, çkado koftë, po njerz jemi vijnë edhe lajmet e mira edhe të kqija edhe….’ Hiç t’u mos ditë, as t’u mendu qoftë edhe për një sekond që është fjala për babën. […] Thotë, ‘Mledhi fmitë, rrethoj fmitë se Isufin e kanë vra.’ Edhe ajo për ne ka qenë… mua m’duket atë natë s’ka pas dritë, m’duket çdo gja është errësu edhe veç e kam ndi nanën njëherë që ka thanë, ‘Eh, ju pastë nana. Mblidhuni, ejani te nana se e zezë dita na paska gjetë.’

Olivera Budimir

Shkrimtare

Unë jam Olivera Budimir […] Ika në Beograd në vitin ‘99 pas ngjarjeve në Kosovë, pas luftës së Kosovës dhe gjithnjë e theksoj, nuk kam shkuar, por kam ikur, pasi që nuk është njejtë të shkosh dhe të ikësh. […] Në fakt, unë gjithnjë kam jetuar në Prishtinë me prindërit e mi, me vëllezërit, e më pas edhe me bashkshhortin tim, aty jam martuar. Kam punuar, ai punonte, e kishim një jetë të bukur, një martesë të bukur. […]

Megjithatë, kur e tëra përfundoi, kur, sepse zakonisht në tavolinën e pushtetit siç fliste edhe im at, tash e kuptoj, që gjithçka përfundon në tavolinën e pushtetit, aty u nënshkrua marrëveshja e Kumanovës […] E mu atëherë u krijua ferri i vërtetë në Prishtinë,  ferr i vërtetë. Edhe më herët ishte ferr sepse nuk dihej se kush do e pret agimin pasi që aeroplanat fluturonin, gjëmonin, non stop binin bombat nëpër qytet dhe jashtë qytetit dhe kjo bënte zhurmë, natë dhe ditë pandërpre. Mirëpo unë gjithë kohën, çdo ditë shkoja e veshur e grimosur në punë sikur të shkoja në ballo, si çdo herë tjetër. […] Brenda një muaji kam humbur qytetin, banesën, gjësendet, punën, lagjen, miqtë dhe të gjitha, të gjitha, e tash edhe bashkshortin. […] Në një moment në një pano kam parë fotografinë me këmishë, ato ishin këmisha teksas, farmerkat, këpucët, rrypi, dhe të gjitha në një fotografi të vogël, të fotografuara, dhe ka filluar nofulla të më dridhet…

[…] Do të thotë, jeta ime është ndalur këtu sa i përket jetës, sepse jeta, shtëpia ime ka qenë në Prishtinë, jeta ime ka qenë në Prishtinë. Unë këtu kam banesën, por unë nuk kam vendlindje, kjo nuk është vendlindje. […] Ajo çfarë ka dalë nga ky tregim i tërë është ky roman, ky është ‘Labirinti i jetës’. ‘Labrinti i jetës’ jam unë, ‘Labirinti i jetës’ është Rade im dhe kjo është shumë, shumë Ola dhe shumë Rade fatkeqësisht, të cilët kanë kaluar në ferrin të cilin unë kalova.

Bajram Kafu Kinolli

Muzikant

UÇK-ja erdhën ma s’pari, kur kanë ardh UÇK-ja dulëm me festu në qendër, une s’jom konë aty faktikisht, une ku jom konë? Unë kom qenë te daja, atje n’shpi tu nejt me dajën tem, veç e di që ka qenë aty vllau jem e sene… e di që nuk e kanë lanë me hi në turmë me festu që u shlirum, se na u nijshim si pjesë që u shlirum. Por, faktikisht nuk e kanë lanë në turmë, ‘Kush jeni ju? Shkoni se po ju vrajmë!’ Se ata krejt me kallasha tash, dulën me kallasha, dulën ata që janë mshef nëpër kulma ose kanë nejt në Çabrat ose janë ardh, ku ta di une, nuk di prej kah janë dalë ata diqysh… s’di ka janë mshef ata njerz. Ka pasë, po nuk di ku i morën qato armë. Edhe filloi me ardh’ NATO, po NATO-ja ishte shumë pa vetdije, ish shumë… rrishin në kamiona, pitzgavera, në tenka, edhe kurgjo nuk ndodhke pre [anës] NATO-s. Ata e kishin planin vec ku mu vendos.

[…] U ba nji kaos shumë i madh, u veshën krejt mangupat e Gjakovës që kanë qenë përpara, për shembull jonë konë do që kanë shit cigare ma herët, unë i njoh shumë mirë, kom shit cigare, unë kom shit cigare njeri, prej ’96-98 kom shit cigare rrugës edhe i njoh shumë mirë kush jonë konë, kanë shit cigare me mu diqysh, kanë qenë dy-tri vjet ma t’vjetër se une edhe u veshën, u bonë UÇK fill. E murën në dorë, shkojshin iu hishin edhe shqiptarëve nëpër shpija me plaçkit, ka pasë qasi sene që ndodhke.

Zoran Ristić

Regjisor Teatri

Hera e parë që na ishte thënë që jemi ndryshe daton nga ’81-shi. Më kujtohet që e kasha një shoqe babai i së cilës ishte një zyrtar i lartë në MUP ose SUP në atë kohë. Kisha shkuar të ia merrja fletoren që t’ia kopjoja detyrat e shtëpisë a diçka, e kishte emrin Lela Panteliç, dhe ajo më tha, ‘Shuj, diçka ka ndodhë në Prishtinë’. ‘Çka po ndodhë?’ Ajo tha, ‘Babai im nuk është këtu për ca ditë, e thirrën në punë por nuk e di çka po ndodhë, po diçka po ndodhë’. Dhe e pranova atë si një informatë, në Gjilanin tim asgjë nuk ndodhi në ’81-tën, asgjë nuk po ndodhte atëherë.

Në atë kohë ishte prill. E di që ishte koha e mië dhe erdha në shtëpi dhe e pyeta babin tim se çfarë po ndodhte në Prishtinë. Deri në atë kohë kurrë s’kisha shkuar në Prishtinë, dhe s’kisha kurrfarë njohurie për Prishtinën. E dija që ishte kryeqyteti i Provincës Autonome Socialiste të Kosovës dhe Metohisë, dhe kjo ishte e tëra që dija. Kështu që pas ca kohësh e morrëm vesh që në Prishtinë kishte dofarë demonstrate irredentiste, shoviniste, a çka po di çfare, dhe njerëzit filluan të flisnin për to. Do të bëhej diçka ngjashëm si e ’68-ta.

[…]

Si fëmijë atëherë, nuk e dija çka mund të ishte duke ndodhur, pse, çka po ndodhë, çka ishte problem. Duke pasë parasysh që vazhdimisht na ngopnin me informata që në Jugosllavi gjithçka funksionon, që ne e duam njëri tjetrin, që ne punojmë, që ne duhet të besojmë që kurrë s’do të këtë luftë, porn ë të njëjtën kohë duhemi të bëhemi gati nëse nesër ka luftë. Kjo është ajo çka mbaj mend. Dhe kjo ishte mantra që emetohej në televizionin tonë çdo ditë, do të thotë, vëllazërim bashkim.

Pas demonstratave në ’81-tën, për herë të parë i vura në dyshim këto rrëfime.

Shaqir Hoti

Muzikolog

N’vitin 1969 erdhi puna, fitumë gjithkah knena venin e parë nëpër… atëherë “Federatë” osht’ thirrë. Edhe tash ne përfaqësonim Jugosllavinë me nji festival ndërkombëtar në Berlinin Perëndimor. […] Nji vozitës gjerman, ai na tregon, na gjuhën nuk e dijshum por e kuptojshum, thojke, ‘Përreth bum, bum, mina. Përreth ka mina’ edhe i shihshum telat me gjemba edhe bukur t’lartë. E tash i’u afrumë kufinit, zbritëm prej aty, i murrëm instrumentet. Kalumë nëpër mur, murin e Berlinit, ka qenë nji lloj labirinthi… jo me ecë drejtë po ka qenë zig-zag, tani me dalë n’atë Berlinin Perëndimor. Bile ai far korridori zig-zag nuk ka qenë shumë i gjanë, e zinte ni njeri me dy valixhe, ma tepër… E tash kur dulëm atje, aq shumë ndryshim i madh ishte i ndërtesave, i parqeve, saqë gati s’mund t’a përshkrun. Atje thjeshtë ishte xhehnet. Kah [Berlini Lindor] shifeshin ato shpija t’zymta, shifej ai fukarallëku, çdo gja – terr edhe dritë aty, nuk po di qysh me shprehë atë ndryshim aq t’madh (buzëqeshë).