Në bashkëpunim me Art Explora, OHI dokumentoi dhe këtu paraqet praktikat artistike, trajektoret kërkimore dhe reflektimet e artistëve pjesëmarrës në programin rezidencial Vila 31 në Tiranë, i cili zhvillohet në ish-shtëpinë e diktatorit Enver Hoxha. Duke funksionuar njëkohësisht si platformë arkivore dhe dialogu, këto intervista të thelluara eksplorojnë mënyrën se si konteksti politik, historik dhe gjeografik i Tiranës, si edhe pesha simbolike e vetë Vilës 31, formësojnë dhe transformojnë proceset e hulumtimit dhe krijimit artistik. Duke ndërthurur eksperimentimin artistik me ripërvetësimin publik të një hapësire të ngarkuar historikisht, projekti ofron një perspektivë unike mbi marrëdhënien mes kujtesës, historisë dhe praktikës bashkëkohore artistike.

 

Ky hulumtim është konceptuar dhe drejtuar nga Diona Budima, ndërsa xhirimi dhe montazhi janë realizuar nga Ana Morina.

Amie Barouh

Po. Në fakt, tema e ëndrrave është shumë e lidhur me të gjithë punën time. Projekti që nuk arrita ta realizoja, por që dëshiroja ta bëja në Shqipëri duke intervistuar fëmijët për ëndrrat e tyre, lidhet drejtpërdrejt me punën time të tanishme. E gjithë puna ime ka të bëjë me pjesët e padukshme të realitetit dhe me kufirin mes realitetit dhe imagjinatës: çfarë është e vërtetë, çfarë është e rreme, çfarë shohim, çfarë nuk mund të shohim dhe çfarë quajmë reale. Arkivat më duken interesante sepse flasin për të shkuarën. Kur punoj me këto ëndrra, e shkuara është njëkohësisht edhe e tashmja. Më pëlqen t’i ndërthur kohët dhe vendet.

Genny Petrotta

Pra, para së gjithash, Vila 31 nuk është thjesht një rezidencë në Tiranë. Ishte një vend jashtëzakonisht intensiv dhe i rëndë për të jetuar. Në njëfarë mënyre, ishte vendi i përkryer për projektin tim, sepse projekti im lidhej me pushtetin, autoritetin, gjininë dhe vdekjen, ndërsa korniza poetike që kisha zgjedhur ishte Hamleti. Ish-shtëpia e Enver Hoxhës ishte një vend i jashtëzakonshëm edhe në këtë aspekt. Kur mbërrin atje, në atë shtëpi që kishte qenë e mbyllur për shumë vjet, kupton se po jeton në ish-shtëpinë e një vrasësi. Prandaj, gjithçka rëndon shumë. […] Atje ëndërroja shumë. Për shembull, në ëndrrën e parë që pashë, po më helmonin. Kjo ndoshta është trauma e çdo diktatori. Por këtë e kuptova vetëm pas disa javësh. Çdo mëngjes i shkruaja të gjitha ëndrrat e mia. Duhet të them se ishin shumë të gjalla. Kohët e fundit nuk kam pasur ëndrra kaq të gjalla, por përgjithësisht i mbaj mend ëndrrat e mia. […] Dhe kjo i shtoi diçka veprës sime, sepse mendova: në rregull, nuk dua të flas për… dua t’u largohem të gjitha trajtimeve sensacionaliste dhe ekzotizuese të burrneshave në kulturën perëndimore. Për mua, ishte gjithashtu një mënyrë shumë e drejtpërdrejtë për t’u përfshirë dhe për ta mishëruar këtë diskutim, duke e përjetuar përmes trupit dhe poezisë. […] Prandaj, duke iu rikthyer Hamletit, mendova ta përdor si kornizë poetike, por Hamleti nuk vjen nga Shekspiri. Hamleti vjen nga kudo. Hamleti vjen nga legjendat e Veriut, prej shumë e shumë kohësh. Ekziston edhe një Hamlet persian. Ekziston edhe Hamleti i Amelia Rossellit. Pra, është diçka që, sërish, na përket të gjithëve dhe është një rit kalimi që flet për hakmarrjen, gjininë dhe vdekjen. Mendoj se përdorimi i trupit na jep mundësinë të punojmë në mënyrë universale.

Stanislava Pinchuk

Dhe mendoj se, për shkak të politikave të Bashkimit Sovjetik, që tani shfaqen në retorikën e Putinit dhe në pushtimin rus të Ukrainës, kemi të bëjmë me një ideologji që refuzon të vdesë, me një totalitarizëm që refuzon të vdesë. […] Pra, po, mendoj se isha shumë e interesuar për potencialin e rezidencës që të jetë një vend tranzicioni, një vend pyetjesh, jo dhënieje përgjigjesh; të jemi aty jo sepse kemi përgjigje, por sepse kemi pyetje. […] Dhe këto vite të hershme, proto-kapitaliste, kaubojshe, të komunizmit zombie, ishin një kohë vërtet interesante për t’u rritur […] sa të pamundura janë këto akte harrese. Sa vërtet e pamundur është, e dini. […] Prandaj, ajo që më bën optimiste janë të rinjtë. Mendoj se ndihem shumë më tepër, nuk e di, në harmoni me ta, dhe disi më, nuk e di, më afër të rinjve, me atë për çfarë mendojnë dhe me mënyrën se si po krijojnë punë. […] Dhe mendoj se të rinjtë janë në rregull. Mendoj se do të bëjnë gjëra të mëdha.

Samir Laghouati Rashwan

Dhe një natë fillova të xhiroj në shtëpi në orën 2:00 të mëngjesit, dhe askush nuk ishte në hapësirat e përbashkëta të shtëpisë. Dhe fillova të frikësohesha, të mendoja për fantazma dhe gjithçka. Kështu që mendoj se në atë moment fillova ta pyesja veten: ‘Po, ti ke frikë, por ndoshta edhe ato kanë frikë prej teje.’ […] Unë jam rrëfimtari i videos, por gjatë videos gjithashtu përpiqem të jem një fantazmë. Dhe ndaj me njerëzit shumë pyetje, si për shembull nëse të gjithë kanë frikë nga fantazmat, nëse fantazmat kanë frikë nga ne, nëse ato mund të bien në dashuri. […] Kështu që po mendoja, ndoshta fantazma mund të jetë si i huaji universal. Dhe e mora këtë drejtim për të folur ndoshta për stereotipe, për minoritete […] Dhe mendoj se kemi stereotipe edhe për fantazmat, dhe me fantazmat, diasporën dhe minoritetet, u përpoqa të krijoj një lidhje mes të dyjave.

Adriana Ramić

Sikur përfshihesh nga këto momente të përditshme, si: ‘Oh, duhet t’i laj enët. Duhet t’i laj rrobat,’ dhe pastaj kujtohesh se ku po i bën këto gjëra, në këtë shtëpi, si të thuash, tmerruese. Është shumë sureale. […] Ndërkohë e shihja Ursën, macen, duke ecur gjithmonë përreth, dhe unë filmoj kafshë si pjesë të punës sime, kështu që mendova: le të filloj ta filmoj Ursën dhe të shoh çfarë ndodh. […] Çdo ditë ose çdo të dytën ditë, ajo sillte në shtëpi ndonjë kafshë, si ndonjë hardhucë, e mundonte, luante me të, dhe pastaj e linte të ngrirë në njërën nga dhomat e katit përdhes, apo diçka e tillë. […] Ka edhe diçka shumë të pazakontë në faktin se, sigurisht, kjo është ajo që bëjnë macet kudo që janë. Ato sjellin brenda pre më të vogla dhe i mundojnë. Por që kjo të ndodhë këtu, është gjithashtu shumë e çuditshme, shumë e pazakontë. […] Ndoshta e kam përjetuar paranormalen përmes Ursës. Një herë, në orën 3:00 të mëngjesit, u ktheva në shtëpi dhe ajo ishte te ajo shkalla e madhe. I kishte veshët krejtësisht prapa, ishte shumë e frikësuar dhe ecte në majë të gishtave përreth, sikur po kërkonte diçka, por nuk shihej asgjë.

Nita Deda

Programi i rezidencës së Art Explora-s në këtë vilë është një thirrje e hapur, që i fton artistët të aplikojnë me një ide për një hulumtim ose një projekt që do të donin ta zhvillonin. Nga kjo thirrje, një juri prej gjashtë anëtarësh përzgjedh deri në 30 artistë në vit. Këta artistë aplikojnë nga më shumë se 100 vende të botës. Pra, nga e gjithë bota. Sesionet ndahen në tri sesione në vit. Këta artistë jetojnë në shtëpi. Ka një studio; ata kanë një hapësirë studioje, si dhe një hapësirë pune dhe banimi këtu. Ata marrin një grant për të zhvilluar një vepër të re. Gjithashtu kanë shumë mbështetje nga ekipi, pra nga ne këtu, për t’i lidhur me kontekstin lokal dhe me skenën këtu, si dhe për t’i ndihmuar ta zhvillojnë hulumtimin që duan ta bëjnë […] Për artistët shqiptarë që janë pjesë e rezidencës, kjo është më shumë një rrugëtim emocional, do të thosha. Kjo është ajo që kam parë. [Diona Budima:] Shumë prej tyre na thanë se kishin ëndrra shumë të gjalla kur erdhën këtu. [Nita Deda:] Po, po. Dhe ishte një ide. Nuk e di nëse do të ndodhë, por kishim një artiste që pati një ide shumë të mirë: të vendosej një kuti ku njerëzit të shkruanin ëndrrat e tyre, çfarë po ëndërrojnë këtu, dhe ndoshta pas dhjetë vitesh të krijohej një arkiv i asaj që njerëzit ëndërrojnë këtu. Dhe ndoshta pas dhjetë vitesh të hapej. Mendoj se ishte Stanislava Pinchuk ajo që e pati këtë ide, që pastaj, pas dhjetë vitesh, të hapej kjo kuti dhe ndoshta, si të thuash, të bëhej diçka me këtë arkiv ëndrrash këtu. Por po, domethënë, për shembull, Stanislava e lidhi këtë edhe me rritjen e saj. Nuk është se kjo është një nxitje edhe e realiteteve të tjera të ngjashme, si rritja në Bashkimin Sovjetik, për shembull.