Programi i rezidencës së Art Explora-s në këtë vilë është një thirrje e hapur, që i fton artistët të aplikojnë me një ide për një hulumtim ose një projekt që do të donin ta zhvillonin. Nga kjo thirrje, një juri prej gjashtë anëtarësh përzgjedh deri në 30 artistë në vit. Këta artistë aplikojnë nga më shumë se 100 vende të botës. Pra, nga e gjithë bota. Sesionet ndahen në tri sesione në vit. Këta artistë jetojnë në shtëpi. Ka një studio; ata kanë një hapësirë studioje, si dhe një hapësirë pune dhe banimi këtu. Ata marrin një grant për të zhvilluar një vepër të re. Gjithashtu kanë shumë mbështetje nga ekipi, pra nga ne këtu, për t’i lidhur me kontekstin lokal dhe me skenën këtu, si dhe për t’i ndihmuar ta zhvillojnë hulumtimin që duan ta bëjnë […] Për artistët shqiptarë që janë pjesë e rezidencës, kjo është më shumë një rrugëtim emocional, do të thosha. Kjo është ajo që kam parë. [Diona Budima:] Shumë prej tyre na thanë se kishin ëndrra shumë të gjalla kur erdhën këtu. [Nita Deda:] Po, po. Dhe ishte një ide. Nuk e di nëse do të ndodhë, por kishim një artiste që pati një ide shumë të mirë: të vendosej një kuti ku njerëzit të shkruanin ëndrrat e tyre, çfarë po ëndërrojnë këtu, dhe ndoshta pas dhjetë vitesh të krijohej një arkiv i asaj që njerëzit ëndërrojnë këtu. Dhe ndoshta pas dhjetë vitesh të hapej. Mendoj se ishte Stanislava Pinchuk ajo që e pati këtë ide, që pastaj, pas dhjetë vitesh, të hapej kjo kuti dhe ndoshta, si të thuash, të bëhej diçka me këtë arkiv ëndrrash këtu. Por po, domethënë, për shembull, Stanislava e lidhi këtë edhe me rritjen e saj. Nuk është se kjo është një nxitje edhe e realiteteve të tjera të ngjashme, si rritja në Bashkimin Sovjetik, për shembull.

Kështu që unë këto vite prej 2020 deri 2025, fillimi 2025, kanë qenë vitet më të bukura të jetës teme. Ku dhe burri ka ardhë, edhe une kom ardhë shpesh, edhe fëmijët kanë ardh, po ka qenë, është një kulturë tepër e bukur, po çka kom pa, çka… Me modestinë teme, që nuk është me rëndësi ku je, as çka je apo për kon punon, a qysh punon. Shtëpinë e gjen kudo në botë. Kudo në botë gjen njerëz. Për shembull edhe dengue e kom, e kom fitu. Kom qenë në shumë rrezik, dengue, prej mushkonjave. Sëmundja, në spital për pesë ditë, si ka qenë bajagi rrezik, po i kom pa shumë njerëz të afërt që jon kujdes. Bile Mehmeti thojke: “Po vi unë”. Thojsha: “S’ki nevojë se i kom njerëzit që po kujdesen, s’ka nevojë”. Kështu e gjen shtëpinë, e gjen dashninë, e gjen mirësinë kudo. Ku nuk ka– që bota është e një qielli, bota është e të gjithëve. Pse m’u ngushtu? Shtëpia jeme, shteti jem, familja jeme? Të hapuna janë, të të gjithëve. Çka jemi në një pjesë e botës. Kështu që tash vajzat e mia, njena është në Berlin, njena është në Lisbonë. Nuk mërzitna që kanë shku, nuk thom: “Pse s’po rrinë këtu me nejtë”. S’ka lidhje, kudo që shkon e jep kontributin. Ai kontribut ka me ardhë edhe këtu, është kontribut për njerëzimin. Kështu që nuk kom atë nostalgi, apo pse me nejtë, është brain drain. Kudo që e kanë ma mirë, kudo që shohin ma shumë, kudo që kontribuojnë, kontribuojnë edhe për vendin e vetë. Edhe nuk është më emigrimi klasik, po tash është thjesht një globalizim që shtëpi edhe shtet e kemi gjithkund.

Për shembull e kryjshim shpejt, i merrëshim t’dhanat kryesore. Kjo ka qenë edhe e mira, kur kam punu kanjeherë me BBC e kanjeherë me televizione tjera, televizionet s’më pelqejshin hiç, se televizionet ishin shumë performative. Për shembull te televizioni ish shumë me rendesi me pa zjarrin, me e kapë kështu, domethënë ish shumë e rëndësishme pamja. E me gazetarë hulumtues, domethënë rrijshim pak më gjatë në hulumtim, po prapë ishte diqysh ‘tregona’ dhe na ishim aty që njerëzit me na tregu ditën më të keqe të jetës tyre, me na tregu ngjarjen më traumatike të jetës tyre, dhe na iu thoshim ‘falemderit shumë ditën e mirë’…

Ajshe Kastrati Hadri: “Shkuam bashkë për t’u regjistruar në universitet. Shkova me të dhe i thashë: ‘Dua të shoh me sytë e mi që po regjistrohesh vërtet.’ Atje pashë një zonjë, më e moshuar se unë, që po shikonte tabelën e shpalljeve. Kur pa emrin e saj, që e kishte kaluar provimin, nisi të kërcente e të bërtiste nga gëzimi. I thashë: ‘Teuta, çfarë po bën kjo zonja, a e ka kaluar vitin, a provimin?’ Dhe i thashë: ‘Epo atëherë, po vij edhe unë, do të regjistrohem edhe unë.’ E sheh, mua më pëlqen shumë të studioj. Jam martuar 18 vjeçe, pastaj lindën fëmijët, përgjegjësitë, erdha këtu, nuk e dija gjuhën mirë. Tani njerëzit vijnë dhe shkojnë nëpër qendra informimi, mësojnë gjuhën e të gjitha; unë duhej të punoja dhe mbeta kështu. Përndryshe, me shumë dëshirë do të kisha shkuar në universitet. Më pëlqente të studioja, po, po.”

Teuta Hadri: “Sa i përket vetë gjyqit, vendosa t’ua kurseja këtë barrë të rëndë vëllezërve dhe motrës sime. I thashë vetes: ‘Ky është momenti im. Unë jam ajo që do ta përballoj këtë.’ Isha e vendosur të thosha: ‘Do të flas vetëm me avokatin tim. Nuk do të lejoj të më shpëtojë asnjë informacion, as te vëllai, as te nëna, te askush. Do ta mbaj këtë plotësisht nën kontrollin tim deri në fund.’ Kjo ishte gjëja e parë. Gjëja e dytë ishte se doja gjithashtu ta rimerrja këtë pjesë të historisë, e cila do të jetë përgjithmonë pjesë e historisë së babait tim. Sepse, natyrisht, pati të tjerë që u përpoqën ta përvetësonin atë, përvetësim politik, ose thjesht duke e pretenduar historinë e duke thënë: ‘Ne ishim krah tij. Ne ishim atje. Ne bëmë këtë, ne bëmë atë.’ …Për mua, gjyqi ishte një mënyrë për të zotëruar diçka në të tashmen, sepse nuk mund ta kontrolloja atë që bënte im atë kur isha e vogël. Edhe tani, ende e kam të vështirë ta shpjegoj.”

U vranë dy-tre mësus, i vranë. Shkolla e parë që u bo, u hap shpija e parë. Mu m’kujtohet që shkum me Aganin aty. Ishte dikund në Dukagjin, s’më kujtohet cilin fshat që e lirun shpijen dhe meniherë e vranë ata. Pronarin edhe dy-tre veta, mësuesit…Sigurisht janë emrat dikund. Por e di që vrasjet e para kanë qenë, meniherë. Se u mundun me ia ndalë hovin. Arsimimin paralele s’kishin mundësi me ndalë…Ka pasë ni iniciativë që edhe nëpër fakultete niherë bon biseda t’mundohemi të kthehemi. Mu m’kujtohet që ne në Mitrovicë shkum. Ajo udhëheqja e hershme që quhej bashkë me Emin Dushin m’duket a s’di dikush kush ka qenë, po pa sukses. Ne e dinimin që veç formalitet ajo. Po mos me thanë që s’kemi bo bisedime.

[Shkolla Normale, 30 Tetor, 1968] Në momentin kur Xhavit Nimani ka marrë [fjalën]… shumë vonë u bo, ora gati 08:00 i natës…Unë u nervozova dhe jom shprehë në mënyrë arrogante i kom thanë, ‘Boll mo, mos na lodh’… Për këtë ditë, për këtë fjalim jom përgadit. Kom mësu do sene përmendësh. M’i ka mësu Ali Boletini, m’i ka mësu Hamëz Shala, Halil Alidema. Më shtishin m’i përsërit fjaltë. ‘Lype flamurin. Se me këtë flamur kanë luftu në luftën anti fashiste partizanët, lype. Lype zhvillimin e vendit. Lype pse po eksplatohet Trepça’… Bile Ali Boletini nuk më folke shumë me za t’naltë. Thojke, ‘Mos u bo si Halili që po i mëshon tavolinës, nuk i mshohet tavolinës. Aty nëse jeni, ke me i paraqit kërkesat’…Po pikë për pikë qato sikur vjershën kur e mëson, qato i kom përmend… Në ndërkohë tash ma unë kur jom ulë që e kom përfundu me fjalinë e fundit kom thanë, ‘Shok Xhavit, kot na man. Pa u liru ata prej burgut na nuk e kem ndërmend me ndërpre grevën. Këtë bojkotim të mësimit’… Me 4 dhjetor janë liru… Kjo ishte ni fitore e jona… Po mundësia me folë, me dhanë, me kërku ishte ma e madhe… Ni frymëzim që paska mundësi me i donëzu edhe figurat politike si Xhavit Nimanin.

Kom pasë fat se me burrin e Merkel kisha pasë qenë në specializim në Universitetin e Moskës. […] Disa profesora që na jepshin aty mësim, anglisht, amerikan profesora që m’kanë dhanë mu në Zagreb. E unë u dallova aty shumë. Beso kur kam shku te Merkel kur u bona ministër i shkollave shqipe dominojke vula e Serbisë. Unë e mora vulën e Republikës së Kosovës i thashë… meniherë si e ka pa kërkesën Muhamet Bicaj ka thanë burri i saj pyte, ‘A je kanë në fakultet në Moskë?’ T’u vrapu erdh ai sekretarja e qeverisë aty e Merkel. Thotë, ‘Në ora kaq të pret Merkel’. Ilazi po thotë, ‘Qaq shpejtë a? As dy orë s’janë bo’. Thashë, ‘Po e ka pa profesor’. S’po më shkon menja që burri saj ka thanë. S’i jom shku Merkeli pytja e parë, ‘A je kanë në universitetin e Moskës?’ Thashë, ‘Po’. ‘Me burrin tem ke qenë’. Jom ardhë thashë, ‘Ju e dini që shqiptarë ka shumë këtu, i kemi hapë kurset e shkollave shqipe në Gjermani. Vula po e shoh që po dominon vula e Republikës së Serbisë na e kemi vulën e Republikës së Kosovës. Na jemi republikë tash’. ‘Kein Problem’. Kur mas nja dy dite ata gjysa e mësuesve studenta t’mi, ‘O’ ministër, o’ profë qy çka na ka ardhë Republic of Kosovo vula’.

Jetoni, punoni dhe jini të drejtë e të ndershëm, ndershmëria fiton mbi gjithçka. Paratë duhen fituar me djersë, jo me gënjeshtra. Nëse dikush ju punëson, shkoni, merrni pagesën, por bëjeni punën me ndershmëri, që ai të vijë edhe herë tjetër t’ju punësojë sërish. Kam rastin e një ish-sekretareje të Ndërmarrjes Komunale, që tani jeton në Nish. Çdo vit më telefononte që të shkoja t’ia kositja oborrin në Prilluzhë. A nuk kishte të tjerë që mund ta bënin? Po, kishte. Por ajo kishte parë tek unë një njeri të ndershëm dhe vetëm mua më thërriste. Çmimi kurrë nuk ishte problem. Kur më pyeste: ‘Sa kushton?’, unë i thosha: ‘Sa të duash të më japësh.’