Hyn në akademi. I nxorrën nga akademia. Ua morën bibliotekën, ua morën librat… Dihej që veç momenti osht’. Më kujtohet rrishim për çdo ditë mas dite i fikshim dritat, pritshim kur t’vijnë…Nuk zgjati. Na binin dikush nga furra, ky Qerimi, na binte në mramje nga një shujtë bukë me diçka. Rrinim natën me ndrrime rujshim institutin…U ndam nëpër kate punëtorët me rujtë. Kur erdh… aty ishte, na ishim në katin e tretë. Anton Çetta, unë qëllova, Qosja. Ka pasë tjertë, Adem Zejnullahu. Kur erdh ai prej katit të poshtë, se kisthe centralinist, ‘Erdhën’, tha, “policia para institutit’. Edhe ishte drejtor tash Sadri Fetihu… Ju drejtu drejtorit, ‘Sadri’, tha, ‘të takon, je drejtor, dil poshtë merru vesh me ta’. Ai Sadriu del kur del te hyrja poshtë në përdhesë, ata polic. Ky ju thotë, ‘Unë jom drejtori, urdhnoni çka po doni?’ Ai befas e pret me boks edhe ia then krejt dhomt, krejt ia qet dhomt poshtë. Kur po vjen Sadriu naltë, ata vërshun.

Who We Were; Who We Are është një tekst me linqe drejt intervistave të historisë gojore me anëtarë të komunitetit rom. Ai u botua në vitin 2004 nga një ekip hulumtuesish – Sebastian Šerifović, Adem Osmani dhe Afërdita Berisha – të udhëhequr nga Bobby Anderson. Anderson na dha me mirësi lejen që ta përfshijmë atë në arkivin tonë të gjallë. Ky projekt u sponsorizua nga Open Society Institute Roma Culture Initiative, me mbështetje logjistike nga Communication for Social Development dhe Balkan Sunflowers.

Me termin Roma, që është fjala në gjuhën rome (Romanes) për “njeri” ose “ne”, hulumtuesit synonin të përfshinin romët, ashkalinjtë dhe egjiptianët, si dhe një sërë nën-grupesh të ndryshme, të identifikuara nga vetë të intervistuarit si: Gurbeti, Muhadjeri, Arlija dhe Bugurdjije. Nuk ka mënyrë më të mirë për ta prezantuar këtë botim [Who We Were; Who We Are] sesa me fjalët e Bobby Anderson në hyrje:

“Ky projekt është një dokument i asaj që është humbur. Ai flet për një gjuhë të mbushur me fjalë të huaja; për tradita që shpesh ndiqen mekanikisht; për një popull të shkëputur nga e kaluara e vet, që përpiqet të ruajë ato pak gjëra që i kanë mbetur dhe që i bëjnë romë. Ai flet për një popull që ka jetuar në Kosovë për qindra vjet dhe që kurrë nuk i është dhënë një vend i vërtetë aty nga të tjerët. Thuhet se versioni rom i historisë është thjesht kujtesa më e hershme e anëtarit më të vjetër të komunitetit. Dhe kur ai vdes, historinë e merr me vete.”

Tetë vjet ka punuar gjimnazi ynë në shkollën e Lismirit. Sidomos hekurudhën, të kalohen binarët e trenit, ka qenë e pamundur që çdo natë ndonjë nxanës të mos frikësohet apo të rrahet nga policët e asaj kohe, milicia serbe. Fatmirësisht prindërit kanë kontribuar mjaft. Ne pa ndihmën e tyre asgjë s’kishim mujtë të arrijmë, as atëherë, as sot. Ata na kanë dërgu fëmijët në shkollë dhe kanë thanë, ‘Fëmijët janë të jujt. Ju kujdesuni në shkollë ku jeni. Për rrugë ju s’mund të i përcillni’, se kishim së paku 400 nxanës. 400 nxanës me pesë arsimtarë nuk mund të përcilleshin. Ato kanë qenë vitet ma të vështira. Por fatmirësisht, në shtëpi shkolla ku kemi punu, nxënësit janë përpjekë që edhe ato dhoma të vogla, të ngushta, të ulen mbi ndonjë tepih me ndonjë bllok apo ndonjë dru që uleshin. Dërrasa që i vënin në vend të tabelave. Kanë qenë jashtëzakonisht të rregullt dhe kanë punuar mjaft. Secili prej tyre ka arritë, që kemi mjaftë intelektualë sot që punojnë në Universitetin e Prishtinës, po edhe jashtë.

Gjatë rrugës për në Konferencën e Paqes në Rambuje: “[…] nuk m’kishin dhënë pasaportë kurrë që kur kisha dalë nga burgu. Pastaj, u detyrun nifar’ mënyre, meqenëse isha anëtar i delegacionit ma bonën ni pasaportë. Me pasaportë t’re unë frringo po udhëtoja atë ditë. […] Pjesëtarët e UÇK-së të delegacionit erdhën në aeroport po nuk hyn në kontrollë e që bohen zakonisht ku kontrollohen pasaportat, po drejt në aeroplan. Erdhën me makina të KDOM-it, që i thojshin atëherë, të vëzhguesve. Hyjnë në aeroplan pa kurfar’ kontrolli. Ata megjithatë s’kanë pasë besim t’plotë që do t’vijnë ashtu aq lirë. Kishin marrë nga ni revole me veti. Jo për t’vrarë kënd me të po ishin t’bindur që nuk duhej të dorëzohen dhe për t’vrarë vetën domethanë. […] në aeroplan [po i them] komandantit të Shtabit të Përgjithshëm, Azem Syla ishte atëherë, kishim qenë t’organizuar bashkë ne në organizatë edhe n’burg pastaj ni kohë kemi qenë bashkë. […] me shaka, thashë, ‘Isa Boletini kur ka shku në Evropë nuk ka shku kshtu i çarmatosur sikur ju, sikur ti’, po i thom atina. Kur ai po e shpalon palltën e tij qishtu dhe po tregon që e kishte.

Erdh vendimi prej Rugovës ka ardhë, prej presidentit dhe organeve tjera që gjithsesi ka nevojë m’u organizu ni protestë gjithë popullore…Na mue m’caktun Lidhja e Arsimtarëve m’ka propozu mu për kryetar të protestës me qenë, po…Vendimi, propozimi i të ndjerit të madhit, Rugova, ishte që protesta m’u mbajtë po protesta mos me shkaktu gjakderdhje… Kah tri mbledhje n’ditë i mbajshim që t’jetë ni protestë shembullore që edhe armikun ta bojnë nervoz edhe e disiplinune… Tash i mbajshim mbledhjet… Fetah Bylykbashi kryetar. E në kllapa atje n’fund osht’ Fehmi Rexhepi, Fehmi Rexhepi doktor shkence osht’. Se kem pasë, kem pasë planifiku që nëse Fetah Bylykbashi gjatë protestës arrestohet, e para, ose plagohet, e dyta, ose vrahet protesta mos me u ndalë tash me ardhë qiky Fehmia me vazhdu…Kjo ka qenë ni organizim i mrekullueshëm.

Familja ime u dëbua me vagonë për kafshë drejt Shqipërisë dhe nuk e dinin se çfarë fati i priste. Mendonin se do t’i vrisnin dhe se do të përfundonin në një varr masiv. Nëna ime është mjeke dhe ajo tha: ‘Mora vetëm diplomën time, letërnjoftimet tona, certifikatën tënde të lindjes dhe disa rroba për ty.’ Por ajo i fshehu diplomën, dokumentet dhe disa fotografi, sepse kishte parë filma për Aushvicin, për Luftën e Dytë Botërore dhe për luftën në Bosnje. Ajo tha: ‘E dija që mund të përpiqeshin të thoshin se ne nuk ekzistojmë, se nuk kemi identitet. Prandaj duhej ta vërtetoja që ekzistonim.’ Ajo mori rrezikun t’i mbante dokumentet me vete, edhe pse njerëzit po digjnin letërnjoftime dhe letra pranë kufirit me Shqipërinë.

Ka qenë ni grup i nxanësve të Podujevës që thuhej se kanë, nifar forme, i kanë çarmatos ni patrullë të policisë. I kishin pru ata në [Burgun e] Lipjan… Kur shohim nxanësit i kanë qit’ nisoj me shetitë. Disa nga, ndër ta ishte edhe Jetish Rekaliu, i cili kishte qenë mësues i nxanësve që parakalonin tash në oborrin e burgut. Ne nga disa, tash nga grilat që ishin aty, dritaret ishin t’hapura i kemi thirrë me emër, fillum me iu dhanë nifar’ forme kurajo. Ata edhe si fmi dikush me buzëqeshje t’u shiqu knena, dikush kumeditë kanë folë naj fjalë që s’e kom ndëgju. Ni polic shqiptar, se ata mrena ishin shqiptarë, i bëri rresht siç ishin dhe ju tha, secilit po ju jep nga një pendrek, kërrbaç n’dorë. Reagim i mësimdhënësveishte i tmerrshëm pastaj. Sidomos ai që kisha n’dhomë, Jetishi, i ka kap grilat edhe po e shan e po fyn atë, ‘Idiot, i poshtër. Si ke guxim ti me na rreh nxënësit para sysh?’

Të gjithë ne, romë, serbë dhe shqiptarë, jemi më mirë tani. Para luftës, e madje edhe menjëherë pas luftës, kishte urrejtje mes njëri-tjetrit, por tani është më mirë. Unë dal, rri me njerëz dhe shikoj përreth, dhe shoh që njerëzit po jetojnë më mirë, romë, serbë e shqiptarë, të gjithë jemi më mirë… Sepse mendoj që askush nuk do edhe një luftë tjetër, të kalojë sërish atë frikë dhe shkatërrim. Askush nuk do që fëmija i tyre të përjetojë atë që ata vetë kanë përjetuar gjatë luftës.