Who We Were; Who We Are është një tekst me linqe drejt intervistave të historisë gojore me anëtarë të komunitetit rom. Ai u botua në vitin 2004 nga një ekip hulumtuesish – Sebastian Šerifović, Adem Osmani dhe Afërdita Berisha – të udhëhequr nga Bobby Anderson. Anderson na dha me mirësi lejen që ta përfshijmë atë në arkivin tonë të gjallë. Ky projekt u sponsorizua nga Open Society Institute Roma Culture Initiative, me mbështetje logjistike nga Communication for Social Development dhe Balkan Sunflowers.

Me termin Roma, që është fjala në gjuhën rome (Romanes) për “njeri” ose “ne”, hulumtuesit synonin të përfshinin romët, ashkalinjtë dhe egjiptianët, si dhe një sërë nën-grupesh të ndryshme, të identifikuara nga vetë të intervistuarit si: Gurbeti, Muhadjeri, Arlija dhe Bugurdjije. Nuk ka mënyrë më të mirë për ta prezantuar këtë botim [Who We Were; Who We Are] sesa me fjalët e Bobby Anderson në hyrje:

“Ky projekt është një dokument i asaj që është humbur. Ai flet për një gjuhë të mbushur me fjalë të huaja; për tradita që shpesh ndiqen mekanikisht; për një popull të shkëputur nga e kaluara e vet, që përpiqet të ruajë ato pak gjëra që i kanë mbetur dhe që i bëjnë romë. Ai flet për një popull që ka jetuar në Kosovë për qindra vjet dhe që kurrë nuk i është dhënë një vend i vërtetë aty nga të tjerët. Thuhet se versioni rom i historisë është thjesht kujtesa më e hershme e anëtarit më të vjetër të komunitetit. Dhe kur ai vdes, historinë e merr me vete.”

U vranë dy-tre mësus, i vranë. Shkolla e parë që u bo, u hap shpija e parë. Mu m’kujtohet që shkum me Aganin aty. Ishte dikund në Dukagjin, s’më kujtohet cilin fshat që e lirun shpijen dhe meniherë e vranë ata. Pronarin edhe dy-tre veta, mësuesit…Sigurisht janë emrat dikund. Por e di që vrasjet e para kanë qenë, meniherë. Se u mundun me ia ndalë hovin. Arsimimin paralele s’kishin mundësi me ndalë…Ka pasë ni iniciativë që edhe nëpër fakultete niherë bon biseda t’mundohemi të kthehemi. Mu m’kujtohet që ne në Mitrovicë shkum. Ajo udhëheqja e hershme që quhej bashkë me Emin Dushin m’duket a s’di dikush kush ka qenë, po pa sukses. Ne e dinimin që veç formalitet ajo. Po mos me thanë që s’kemi bo bisedime.

[Shkolla Normale, 30 Tetor, 1968] Në momentin kur Xhavit Nimani ka marrë [fjalën]… shumë vonë u bo, ora gati 08:00 i natës…Unë u nervozova dhe jom shprehë në mënyrë arrogante i kom thanë, ‘Boll mo, mos na lodh’… Për këtë ditë, për këtë fjalim jom përgadit. Kom mësu do sene përmendësh. M’i ka mësu Ali Boletini, m’i ka mësu Hamëz Shala, Halil Alidema. Më shtishin m’i përsërit fjaltë. ‘Lype flamurin. Se me këtë flamur kanë luftu në luftën anti fashiste partizanët, lype. Lype zhvillimin e vendit. Lype pse po eksplatohet Trepça’… Bile Ali Boletini nuk më folke shumë me za t’naltë. Thojke, ‘Mos u bo si Halili që po i mëshon tavolinës, nuk i mshohet tavolinës. Aty nëse jeni, ke me i paraqit kërkesat’…Po pikë për pikë qato sikur vjershën kur e mëson, qato i kom përmend… Në ndërkohë tash ma unë kur jom ulë që e kom përfundu me fjalinë e fundit kom thanë, ‘Shok Xhavit, kot na man. Pa u liru ata prej burgut na nuk e kem ndërmend me ndërpre grevën. Këtë bojkotim të mësimit’… Me 4 dhjetor janë liru… Kjo ishte ni fitore e jona… Po mundësia me folë, me dhanë, me kërku ishte ma e madhe… Ni frymëzim që paska mundësi me i donëzu edhe figurat politike si Xhavit Nimanin.

Kom pasë fat se me burrin e Merkel kisha pasë qenë në specializim në Universitetin e Moskës. […] Disa profesora që na jepshin aty mësim, anglisht, amerikan profesora që m’kanë dhanë mu në Zagreb. E unë u dallova aty shumë. Beso kur kam shku te Merkel kur u bona ministër i shkollave shqipe dominojke vula e Serbisë. Unë e mora vulën e Republikës së Kosovës i thashë… meniherë si e ka pa kërkesën Muhamet Bicaj ka thanë burri i saj pyte, ‘A je kanë në fakultet në Moskë?’ T’u vrapu erdh ai sekretarja e qeverisë aty e Merkel. Thotë, ‘Në ora kaq të pret Merkel’. Ilazi po thotë, ‘Qaq shpejtë a? As dy orë s’janë bo’. Thashë, ‘Po e ka pa profesor’. S’po më shkon menja që burri saj ka thanë. S’i jom shku Merkeli pytja e parë, ‘A je kanë në universitetin e Moskës?’ Thashë, ‘Po’. ‘Me burrin tem ke qenë’. Jom ardhë thashë, ‘Ju e dini që shqiptarë ka shumë këtu, i kemi hapë kurset e shkollave shqipe në Gjermani. Vula po e shoh që po dominon vula e Republikës së Serbisë na e kemi vulën e Republikës së Kosovës. Na jemi republikë tash’. ‘Kein Problem’. Kur mas nja dy dite ata gjysa e mësuesve studenta t’mi, ‘O’ ministër, o’ profë qy çka na ka ardhë Republic of Kosovo vula’.

Jetoni, punoni dhe jini të drejtë e të ndershëm, ndershmëria fiton mbi gjithçka. Paratë duhen fituar me djersë, jo me gënjeshtra. Nëse dikush ju punëson, shkoni, merrni pagesën, por bëjeni punën me ndershmëri, që ai të vijë edhe herë tjetër t’ju punësojë sërish. Kam rastin e një ish-sekretareje të Ndërmarrjes Komunale, që tani jeton në Nish. Çdo vit më telefononte që të shkoja t’ia kositja oborrin në Prilluzhë. A nuk kishte të tjerë që mund ta bënin? Po, kishte. Por ajo kishte parë tek unë një njeri të ndershëm dhe vetëm mua më thërriste. Çmimi kurrë nuk ishte problem. Kur më pyeste: ‘Sa kushton?’, unë i thosha: ‘Sa të duash të më japësh.’

Në vitin e shtatë, vitin e shtatë kur masi fillun me shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi,  E kom pasë ni shoqe të bankës, Nazmija, domethanë mbiemri nuk m’kujtohet. Kur ju erdh letra që duhet patjetër me shku për Turqi. Ajo ka qenë ni ngjarje tepër e ranë që m’ka lanë qasi përshtypje që kurrë s’e harroj. Sa herë m’kujtohet diqysh prekna shumë.   Krejt populli i Mitrovicës dilke në stacion të trenit. Ka qenë treni Beograd Shkup. Se kishte qenë marrëveshja edhe me Shkupin. Që kur të shkojnë në Shkup me ju dhanë do far’ letra, leje që quheshin vesika. Mandej Turqia m’i pranu edhe… qaq ka qenë ranë ajo atmosferë saqë krejt populli qante. Qajshin ata që shkojshin, qajshin të afërmit, qajshin populli. Kërkush s’e dijke çfarë fati osht’ t’u e pritë… Shoqnia ka qenë shumë e mirë po ai përjetimi me atë shoqen e klasës shumë ka qenë i randë. Patëm dalë te treni me përcjellë sa vaji e piskama shkojke. Shumë e trishtueshme u kanë. Nuk kom naj nostalgji për Turqinë se populli jonë ka vujtë. Nuk i çelën kurrë shkolla, s’i lanë me folë gjuhën…

Muzika rome ishte gjithçka! Muzikën e kam dashur gjithmonë. Kur u martova në vitin 1995, në kulmin e inflacionit, bëra një dasmë të madhe. Madje doja edhe helikopter, por s’e mora dot!… Po, ishte [një nga dasmat më të mëdha në rajonin e Prishtinës]. Përgatita dy qe dhe pesë dele. Kishim gjithçka: peshk, mish në skarë, pije. Madje solla edhe një orkestër frymore nga Banja e Vranjës në Serbi, 10 muzikantë! U dhashë 100 marka parapagim me ndihmën e kushëririt tim, Jasharit, i pastë dritë shpirti. E doja muzikën. Punova, kurseva dhe e bëra siç duhej… Pa dyshim, dasma ime [është kujtimi më i paharrueshëm].

Një mëngjes, krejt papritur, i pamë katër a pesë shqiptarë në oborrin tonë… ishin miq edhe me babin tim, por ajo shoqëri u zhduk, sepse ata hynë në oborr me thika e me gjëra të tilla, duke kërkuar sendet e tyre… Nuk po them që s’kanë humbur gjëra gjatë luftës, por… edhe pse babi e mami po u thoshin, ‘Nuk kemi marrë asgjë prej jush, ju lutem, jemi miq’… ata panë një arkë me rroba dasme dhe… e kuptuan që ato rroba s’u takonin atyre, por mamit tim. Dhe e mbaj mend momentin kur ata po i nxirrnin të gjitha jashtë, i hidhnin në tokë, nuk u interesonte fare, dhe e lanë ashtu… Kurrë, kurrë nuk do ta harroj atë skenë pasi u larguan. E pashë mamanë time ulur aty, duke u munduar t’i kthente të gjitha në vend, ta rregullonte gjithçka siç ishte më parë, ishte një makth.