Gjatë rrugës për në Konferencën e Paqes në Rambuje: “[…] nuk m’kishin dhënë pasaportë kurrë që kur kisha dalë nga burgu. Pastaj, u detyrun nifar’ mënyre, meqenëse isha anëtar i delegacionit ma bonën ni pasaportë. Me pasaportë t’re unë frringo po udhëtoja atë ditë. […] Pjesëtarët e UÇK-së të delegacionit erdhën në aeroport po nuk hyn në kontrollë e që bohen zakonisht ku kontrollohen pasaportat, po drejt në aeroplan. Erdhën me makina të KDOM-it, që i thojshin atëherë, të vëzhguesve. Hyjnë në aeroplan pa kurfar’ kontrolli. Ata megjithatë s’kanë pasë besim t’plotë që do t’vijnë ashtu aq lirë. Kishin marrë nga ni revole me veti. Jo për t’vrarë kënd me të po ishin t’bindur që nuk duhej të dorëzohen dhe për t’vrarë vetën domethanë. […] në aeroplan [po i them] komandantit të Shtabit të Përgjithshëm, Azem Syla ishte atëherë, kishim qenë t’organizuar bashkë ne në organizatë edhe n’burg pastaj ni kohë kemi qenë bashkë. […] me shaka, thashë, ‘Isa Boletini kur ka shku në Evropë nuk ka shku kshtu i çarmatosur sikur ju, sikur ti’, po i thom atina. Kur ai po e shpalon palltën e tij qishtu dhe po tregon që e kishte.
Ish të burgosurit politikë në Kosovë të periudhës jugosllave, kryesisht ishin të dënuar për irredentizëm dhe aktivitet nacionalist, dhe konsideroheshin armiq të brendshëm të Jugosllavisë. Identifikoheshin si Ilegalja, një termi përgjithshëm për grupet ilegale të organizuara në treshe. Lëvizjet politike të kësaj periudhe ende mbeten të panjohura për shkak të formës së aktivizmit politik që ka vepruar në fshehtësi. Sot trashëgimia politike e Ilegalës diskutohet përbrenda konteksteve të ndryshme historike. Narrativat kontradiktore rreth këtyre lëvizjeve politike thërret për një mënyrë të re të ndërmjetësimit të kësaj trashëgimije vështirë të qasshme.
Mehmet Hajrizi
Aktivist politikSahit Berisha
Aktivist politik[Shkolla Normale, 30 Tetor, 1968] Në momentin kur Xhavit Nimani ka marrë [fjalën]… shumë vonë u bo, ora gati 08:00 i natës…Unë u nervozova dhe jom shprehë në mënyrë arrogante i kom thanë, ‘Boll mo, mos na lodh’… Për këtë ditë, për këtë fjalim jom përgadit. Kom mësu do sene përmendësh. M’i ka mësu Ali Boletini, m’i ka mësu Hamëz Shala, Halil Alidema. Më shtishin m’i përsërit fjaltë. ‘Lype flamurin. Se me këtë flamur kanë luftu në luftën anti fashiste partizanët, lype. Lype zhvillimin e vendit. Lype pse po eksplatohet Trepça’… Bile Ali Boletini nuk më folke shumë me za t’naltë. Thojke, ‘Mos u bo si Halili që po i mëshon tavolinës, nuk i mshohet tavolinës. Aty nëse jeni, ke me i paraqit kërkesat’…Po pikë për pikë qato sikur vjershën kur e mëson, qato i kom përmend… Në ndërkohë tash ma unë kur jom ulë që e kom përfundu me fjalinë e fundit kom thanë, ‘Shok Xhavit, kot na man. Pa u liru ata prej burgut na nuk e kem ndërmend me ndërpre grevën. Këtë bojkotim të mësimit’… Me 4 dhjetor janë liru… Kjo ishte ni fitore e jona… Po mundësia me folë, me dhanë, me kërku ishte ma e madhe… Ni frymëzim që paska mundësi me i donëzu edhe figurat politike si Xhavit Nimanin.
Agim Paçarizi
Aktivist politikKa qenë ni grup i nxanësve të Podujevës që thuhej se kanë, nifar forme, i kanë çarmatos ni patrullë të policisë. I kishin pru ata në [Burgun e] Lipjan… Kur shohim nxanësit i kanë qit’ nisoj me shetitë. Disa nga, ndër ta ishte edhe Jetish Rekaliu, i cili kishte qenë mësues i nxanësve që parakalonin tash në oborrin e burgut. Ne nga disa, tash nga grilat që ishin aty, dritaret ishin t’hapura i kemi thirrë me emër, fillum me iu dhanë nifar’ forme kurajo. Ata edhe si fmi dikush me buzëqeshje t’u shiqu knena, dikush kumeditë kanë folë naj fjalë që s’e kom ndëgju. Ni polic shqiptar, se ata mrena ishin shqiptarë, i bëri rresht siç ishin dhe ju tha, secilit po ju jep nga një pendrek, kërrbaç n’dorë. Reagim i mësimdhënësveishte i tmerrshëm pastaj. Sidomos ai që kisha n’dhomë, Jetishi, i ka kap grilat edhe po e shan e po fyn atë, ‘Idiot, i poshtër. Si ke guxim ti me na rreh nxënësit para sysh?’
Lirije Osmani
AvokateNë vitin e shtatë, vitin e shtatë kur masi fillun me shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi, E kom pasë ni shoqe të bankës, Nazmija, domethanë mbiemri nuk m’kujtohet. Kur ju erdh letra që duhet patjetër me shku për Turqi. Ajo ka qenë ni ngjarje tepër e ranë që m’ka lanë qasi përshtypje që kurrë s’e harroj. Sa herë m’kujtohet diqysh prekna shumë. Krejt populli i Mitrovicës dilke në stacion të trenit. Ka qenë treni Beograd Shkup. Se kishte qenë marrëveshja edhe me Shkupin. Që kur të shkojnë në Shkup me ju dhanë do far’ letra, leje që quheshin vesika. Mandej Turqia m’i pranu edhe… qaq ka qenë ranë ajo atmosferë saqë krejt populli qante. Qajshin ata që shkojshin, qajshin të afërmit, qajshin populli. Kërkush s’e dijke çfarë fati osht’ t’u e pritë… Shoqnia ka qenë shumë e mirë po ai përjetimi me atë shoqen e klasës shumë ka qenë i randë. Patëm dalë te treni me përcjellë sa vaji e piskama shkojke. Shumë e trishtueshme u kanë. Nuk kom naj nostalgji për Turqinë se populli jonë ka vujtë. Nuk i çelën kurrë shkolla, s’i lanë me folë gjuhën…
Remzije Limani Januzi
Aktiviste politikeKërkesat kanë qenë kryesisht politike. ‘Vetëvendosje!’ ‘Lironi të burgosurit politikë, Adem Demaçin, Rexhep Malën!’ Gjithë ata të burgosunit i kanë përmenë me emra. ‘Trepça po punon, Beogradi ndërton!’ ‘Kosova Republikë!’ … ‘Kushtetutë, ja me hatër, ja me luftë!’ … Hydajeti ka folë, ka folë si punëtor, me kaçketë, me tesha të thjeshta ka qenë punëtor ne nuk e kemi njoftë fare. Edhe atë ditë, Teuta… vrulli nuk të lejke ty, nuk të lejke rahat ajo situatë. Edhe tash, ‘Hyp ti Teutë, hyp edhe ti si femën. Pse me hype veç mashkujt? Edhe femnat le të hypin’. ‘Jo, hyp ti Remzi!’ S’di si u ba edhe mu, ‘Hyp, hyp ti’, pa nisë e me hypë, vëllau i shkrujti ato kërkesat, çka me folë… në shpinë të dikujt, më dokët të vëllaut të Teutës ka qenë. Edhe m’i jep ato, une hypi aty me ni fund me ni, jo bash lehtë nuk e kom pasë, edhe tash më pytë Hidajet Hyseni, ‘A po më njeh?’ … Edhe i flas ato edhe brohoritja ka qenë edhe ma e madhe se si femën si edhe pak ma ndryshe, edhe zbrita poshtë edhe mo vazhdumë deri në mramje terr u konë, u terru shumë, deri vonë ka qenë. Atje na shpërndajnë me gazlotësjellës, aty shpërndahemi mo asnjëna tjetrën s’e kemi pa. Më dathën këpucat edhe e shoh ni djalë tu vrapu nëpër rrugë, nuk më kujtohën ato rrugë sot se ku kanë qenë ato. Edhe ma jepë ni këpucë të vetën… bile e kom marrë deri sa jom, deri vonë e kom pasë. Nuk e di vonë dikush ma ka largu ato, se kom dashtë me rujt kujtim atë, kujtim edhe të jenë në muze, ajo këpucë që me tregu ku ka ndodhë, çka kanë bo, kemi bo në atë kohë.
Hanëmshahe Ilazi
Aktiviste politikeUnë katër vjeçe kam qenë kur më ka vdekë nëna. Edhe kjo osht ni… unë e kam shkru ni libër ‘Rrënjët e familjes’ gjyshi im është kryepersonazh. Edhe une dyshoj që një aktiviste sërbe ajo ma ka myt nonën. Nona mu ka vra. Unë e mbaj mend ashtu veç gjakun {prekë barkun}, ni jastëk, se neve na largojshin prej dhomës. Babai im shkoi me kalë shpejt e shpejt në qytet e mori ni mjek. […] E dyshoj se është vra, i kanë qit bombë në oxhak, te shpia e zjermit, ku kanë gatu. […] Edhe kur paskan ardhë me na marrë grunin e misrin, qekjo sërbja, paska hy në kosh, grunin e kanë marr po tash edhe koshin edhe misrin. E mamaja ime e paska marrë sëpatën edhe te dera e koshit me sëpatëka thonë, ‘Une gjallë e ti me dalë gjallë prej këtuhit kurrë jo, se boll ma morrët millin e grunin e tash edhe misrin do me m’i lonë fëmijët pa bukë’. Ajo [serbja] frigohet shumë edhe i thotë babasë tim, ‘Largoje grunë prej këtuhit se po ta jap fjalën që asni kokërr misër s’ko me marr’. Edhe baba ja bon disi me shejë nonës, se baba mandej mu më ka tregu edhe i thotë ‘Largohu ajt shko te shpia se po qajnë fëmijët a po digjet buka’. Ajo po sa largohet, kjo del edhe ikën. Mirëpo ajo e ka ditë krejt terrenin e shtëpisë sonë. Edhe besoj që… se ‘50-tën nona mu ka vra. Ajo [serbja] e ka gjujt atë bombën, se aty ka qenë nona edhe q’ajo njerka. Ajo pak është plagosë, nona shumë edhe prej asaj ka vdekë.
Ahmet Qeriqi
Aktivist politikMë 27 mars 1999, në orën tetë të mëngjesit dy aeroplanë ushtarakë jugosllavë, kanë goditur lagjen me tetë arka bomba të tipit kasetë, ku ne strehoheshim, me ç’rast është martirizuar një i ri 16 vjeçar, ndërsa kanë marrë plagë edhe tetë të tjerë. Po atë ditë, në orën 12:00 mediet serbe kishin dhënë lajmin për shkatërrimin e bazës transmetuese të Radios Kosova e Lirë, ndërsa ne kemi transmetuar programin në orën 16:00, në orën e caktuar kur ka filluar transmetimi gjatë tërë kohës së luftës. Asokohe, krimineli serb [Vojisllav] Sheshel dhe disa komandantë të armatës jugosllave kishin deklaruar në medie se së shpejti do të pinin kafenë e mëngjesit në Berishë, ku do të ndërtonin edhe një stadium futbolli.
Me qëllim për të mbijetuar në kushte dhe rrethana të sulmit të pandërprerë, në fillim të prillit të vitit 1999 kemi ndërtuar një bunker të fortifikuar mirë, në një maje mali dhe nga bunkeri kemi transmetuar programin ditor, deri në 1 orë e 30 minuta në ditë, gjatë tre muajve të fundit të luftës. Vendi afër bunkerit është goditur sa e sa herë nga arma armike, por nuk është shkatërruar.
Agim Gjakova
Aktivist politikAjo brumosja jonë e sidomos mund t’kem qenë djalë që themi, djalë ma krye kcym kështu ma i avansun a qysh të dush thuje. […] Më lindi ideja që ta formojmë Shoqatën e Studentëve Shqiptarë në Beograd.
Kjo nuk ishte thjeshtë ni shoqatë kulturore-letrare. Por ishte në mënyrë legale ni organizim ku na do të zhvillonim pastaj veprimtari ilegale tonën. Por që ta kemi mburojë këtë anën legale të organizimit, jo ilegale. Që më thoni e ke mendu mirë. Në fillim bisedova me shoktë ma besnik, ma të devotshëm që ishin këta. Dakord ishin. Më pranun që ta krijojmë. U bo mbledhja, ishte orë letrare. U ngrita dhe shpalosa konceptin dhe idenë edhe kërkesën për krijimin e shoqatës. U miratu nga të gjithë.
Që të mos mbetej që jemi veç ni grup e bëm që të kaloj në ni fletë dhe të gjithë të nënshkruanin që janë dakord për krijimin e shoqatës. Përveç, edhe Setki Imami ka qenë aty, punonjës i vjetër në Beograd. S’di a ka qenë Anton Çetta s’më kujtohet mirë. Dançetoviqi, që ishte shef katedre, ai nuk e nënshkroi.
Fehmi Elmazi
Aktivist politikMu më kanë rrehë në Burg të Nishit m’kanë llomit m’kanë shkelë. Jo veç që m’kanë rrehë po janë kanë tre nadzornik [mbikëqyrës]. Unë jom kanë i dënum prej [Aleksandër] Rankoviqit se s’kom nejtë urtë unë edhe në burg atje, a po kupton? Tre m’kanë shkelë e me kamë e kom shkepu me muj, a po kupton. Në izolim 14 muj me 200 gram bukë. Prej 72 killave kom ra në 32 killa. Çka me t’kallxu ma shumë? Dënim ma të madh… nuk ka pasë qelia as dritë, as kurgjo s’ka pasë, as dritare, as prag. Kurrë flejt s’kom mujtë për arsye se në Nish fryn koshava, a Burgu i Nishit është në qasi vendi që e kap fryma në tona antë.
[…] Ka ardhë baba me m’pa. Babën e kom pasë të moshun, që t’kallxova 89. Ka ardhë me m’pa. Kur m’ka pa mu 30 killa i ka dalë autobusit me shkelë. Po e kom pasë kusheri atë kondukterin e ka njoftë edhe e ka nalë autobusin.
Majlinda Sinani Lulaj
Aktiviste politikeAtë periudhë ka qenë ma e vështirë me shku… edhe për shkak të natyrës të shfaqjes. Nuk është se e kemi dhanë në sallë të kulturës sepse ka qenë ni shfaqje që nifar’ mënyre ka qenë e papranueshme për regjimin e aso kohe. Mirëpo i kemi dhanë nëpër, kështu, salla, nëpër shkolla që improvizoheshin. Në sallë të edukatës fizike nëse kishte. Ishin salla pak ma masive nëse muj me thanë, ose ta zamë, kur ftoheshim nëpër fshatra, gjithandej nëpër Kosovë jo thjeshtë në Drenas.
Ka ndodhë me shfaqë edhe nëpër ato rimorkio traktora që kishin vendosë, e kishin improvizu nëpër oborre shkolla për shfaqjet e tyre dhe që i shfrytëzonim na. Ose nëpër koridore shkollash aty ku ishin ma të gjata ku vendoseshin banka dhe mbi banka, si të thush, zhvillohej loja e neve aktorëve, kurse pjesa tjetër ishin vendosë ulëse ose karriga ose banka ose edhe në kamë. Fëmi, mësus, besa edhe fshatar shpesh herë që vishin shpijave rrotull me pa ni shfaqje shqip.
