Lirije Osmani

Prishtinë | Date: 8 dhjetor, 2023 | Duration: 166 minuta

Në vitin e shtatë, vitin e shtatë kur masi fillun me shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi,  E kom pasë ni shoqe të bankës, Nazmija, domethanë mbiemri nuk m’kujtohet. Kur ju erdh letra që duhet patjetër me shku për Turqi. Ajo ka qenë ni ngjarje tepër e ranë që m’ka lanë qasi përshtypje që kurrë s’e harroj. Sa herë m’kujtohet diqysh prekna shumë.   Krejt populli i Mitrovicës dilke në stacion të trenit. Ka qenë treni Beograd Shkup. Se kishte qenë marrëveshja edhe me Shkupin. Që kur të shkojnë në Shkup me ju dhanë do far’ letra, leje që quheshin vesika. Mandej Turqia m’i pranu edhe… qaq ka qenë ranë ajo atmosferë saqë krejt populli qante. Qajshin ata që shkojshin, qajshin të afërmit, qajshin populli. Kërkush s’e dijke çfarë fati osht’ t’u e pritë… Shoqnia ka qenë shumë e mirë po ai përjetimi me atë shoqen e klasës shumë ka qenë i randë. Patëm dalë te treni me përcjellë sa vaji e piskama shkojke. Shumë e trishtueshme u kanë. Nuk kom naj nostalgji për Turqinë se populli jonë ka vujtë. Nuk i çelën kurrë shkolla, s’i lanë me folë gjuhën…

Anita Susuri (Intervistuesja), Ana Morina (Kamera)

Lirije Osmani lindi më 28 qershor 1944 në Gjakovë. Pas diplomimit në Fakultetin Juridik në vitin 1967, ajo u bë një nga gratë e para prokurore dhe gjyqtare, duke shërbyer në Gjykatën Supreme deri në vitin 1986. Gjatë viteve ‘90 ishte një figurë e rëndësishme në Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut (KMDLNJ), ndërsa pas luftës u bë Presidentja e parë e Odës së Avokatëve të Kosovës dhe Kryetare e Këshillit Gjyqësor të Kosovës, duke kontribuar edhe në hartimin e Kushtetutës së Kosovës.

Lirije Osmani

Pjesa e Parë

Anita Susuri: Zonja Lirije, nëse mundeni me u prezantu, me tregu vendin ku keni lind, vitin, prejardhjen e juj, kujtimet e para?

Lirije Osmani: Quhem Lirije Osmani e lindur në Gjakovë me 28 qershor të vitit 1944. Rrjedh prej ni familje patriotike. Kemi qenë tetë fëmijë. Baba ynë ka qenë i lindur në vitin 1906 dhe në vitin 1918 e ka kry atëherë shkollën. I kanë thanë idaije në Shkup. Pas përfundimit të shkollës atëherë ka qenë zëvendës, sekretar i Kajmekamit – atëherë ai i cili udhëheq qytetin osht’ qujtë Kajmekam -, mirëpo duke qenë, se sigurisht në gjuhën turke osht’ kry shkolla se s’ka pasë shkolla në gjuhën shqipe. Kur ka fillu lufta e Kaçanikut e Cërnalevës e domethanë osht’ inspiru prej domethanë patriotëve të njofëm. I ka simpatizu edhe ka fillu m’i, me ushqy ni ndjenjë për kombin edhe për gjuhën e vet.

Sidomos kur osht’ kanë Kongresi i Manastirit. Atëherë ka fillu mësimin e gjuhës, domethanë, ka agjitu të rinjtë për me mësu gjuhën se vetëm përmes gjuhës ka menu që mund të zgjohen edhe ndjenjat kombëtare edhe dëshira për me jetu domethanë si t’pavarur. Kshtuqë pas asaj kohe kur ka fillu atëherë domethanë qysh janë ndrru sistemet kur domethanë Serbia e ka marrë atë far’ pushtetin ka shku, ka shku në…

Anita Susuri: Aleksandri?

Lirije Osmani: Jo, ma së pari ka shku në Sarajevë. Prej Sarajevës atëherë me disa të ri ka shku në Egjipt në Aleksandri. Meqë mbreti i ka ftu të gjithë të rinjtë që dojnë… kur e ka kriju shtetin shqiptar kur osht’ nda prej Turqisë atëherë e ka kry edhe atë shkollë. Masnej ka ardhë ni kohë, ka punu prap në Gjakovë mirëpo për shkak të situatës shumë t’randë atëherë osht’ largu prap. Kur osht’ kthy domethanë veç kur Serbia ka vendosë pushtetin atëherë. Meqenëse ka njoftë këtë gjuhën domethanë alfabetin e vjetër atëherë ka fillu me punu si arkatar, qashtu edhe osht’ pensionu. Mirëpo dëshira e tij e flaktë ka qenë që t’i shkolloj fëmijët.

Domethanë e ka çu në shkollë motrën time e cila ka qenë e lindur dikur 1925-shin, ‘26-shin. Ka qenë shkolla serbisht. Mirëpo s’ka pasë femra tjera. Ka qenë një prej nxanësve ma t’mira. Mirëpo ajo nuk ka arritë me përfundu, vetëm tri klasë fillore, mandej motrat tjera të gjitha kanë shku… ma së pari atëherë ka pasë kurse për mësues. Kanë kry niherë mësuese mandej, natyrisht shkollat fillore mandej me kurse. Mandej e ka shkollu djalin. Na ka shkollu të gjithë neve. Tetë na ma të ritë të gjithë i kemi kry fakultetet.

Anita Susuri: Cili fmi jeni ju me radhë?

Lirije Osmani: Unë jam fëmija i shtatë në familje.

Anita Susuri: E ma i madhi çfarë gjenerate?

Lirije Osmani: Ma i madhi, motra e madhe 1925-shin, ‘26-shin qashtu. Ka vdekë para tri viteve si 90 e sa vjeçare. Po interesant ka qenë shumë e prirur me lexu. Domethanë ka lexu shumë libra. Ajo i ka shkollu katër fmitë e vet edhe pse gjendja financiare s’ka qenë shumë e mirë. Ka shku në Sarajevë dhe katër fmitë e saj e kanë kry. Domethanë krejt familja jonë e gjanë kemi… punën e parë e kemi pasë shkollimin.

Anita Susuri: E nana juj si ka qenë?

Lirije Osmani: Nana ime ka qenë… baba im nanën time e ka njoftu si shumë ma e re ka qenë kur ka shku në Turqi. Osht’ ni qytet që quhet Izmir. Nana ime ka lind aty edhe aty ka jetu përshkak se baba i saj ka qenë i shpërngulur në Turqi për shkak të situatës që ka qenë shumë e randë politike. Domethanë shqiptarët janë detyru qysh në kohëra ma të vjetra me shku. Osht’ martu dhe me to mandej kanë jetu në Gjakovë. Kemi pasë ni shpi, shumë… ka qenë shtëpi e madhe. Kanë jetu baba jem me fmitë e tij, ka jetu ni gru e axhës me djalin e saj.

Meqenëse ai prindin nuk e ka pasë, baba im osht’ kujdesë. Mirëpo edhe ai e ka zgju këtë ndjenjën kombëtare që duhet me luftu për shtetin edhe ai ka dalë partizan. Vllau im e motra ime të gjithë janë kanë edhe të kyçun gjatë luftës nacional çlirimtare të gjithë që edhe ta fitojmë pavarësinë. Ai osht’ vra. Osht’ vra në luftë. Bile rruga ynë në Gjakovë ku e kemi pasë shpinë quhet Ferat Binishi. Ka qenë djalë i hastretit.

Anita Susuri: Djali axhës t’juj?

Lirije Osmani: Po, djali axhës. Ndërkaq djali axhës t’babës ka jetu në anën tjetër të shpisë. Ka qenë shtëpi e madhe me dy hymje të veçanta. Ai i ka pasë pesë fmi. Ni pjesë të tyne edhe ai i ka shkollu se s’i ka pasë kushtet bash të mira po edhe ata janë shkollu dhe kanë punu në kohën kur… profesor, mësues. Mandej në shpinë që kemi jetu na, unë çka kom përjetu si fmi dhe e mbaj mend përshkak se e kemi pasë ni qen që e kishim besnik. Domethanë kjo ka qenë në vitin ‘46, Jugosllavia e ka… Serbia me thonë, Jugosllavia masi që u fitu lufta ka vendosë administrimin ushtarak në vitin ‘64.

Qëllimi i saj ka qenë që kuadrat shqiptare edhe që kanë bashkëpunu me ta, domethanë, që kanë luftu së bashku me ta mirëpo kemi ndëgju për këtë mbledhjen e Bujanit kur shqiptarët janë përcaktu që me u bashku me Shqipninë. Prej atij qëndrimi nuk kanë dashtë me hjekë dorë. Prandaj, Jugosllavia edhe e ka, besoj, që qëllimi ka qenë i administrimit ushtarak me asgjësu ato kuadra të cilat kanë qenë domethanë, nuk kanë dashtë me ndrru mendimin që me qenë pjesë e Serbisë. Tendenca e tyre ka qenë gjithmonë ajo. Mandej diku duhej të jetë ‘47-shi, nuk e di bash vitin. ‘46-shin, ‘47-shin e kanë vnu në funksion këtë administrimin ushtarak.

Na mbyllën me ni dhomë se e kena pasë ni dhomë ma t’madhe, ni dhomë ma t’vogël. Na mbyllën në atë dhomë dhe na kqyrshim prej dritarës. Afër dritarës ka qenë kuzhina. Kur papritmas janë hapë dyrtë me ni zhurmë t’madhe. Kanë hy dy kamijona plot ushtar. Meniherë i kanë marrë natyrisht në pozitë për me gjujtë mos po kundërshton dikush. Punën e parë që e kanë bo na kanë mytë qenin. Na shumë jemi prekë. Prej qatij momenti unë kurrë s’e harroj domethanë, se e kemi dashtë shumë, kurrë nuk e harroj ata çka përjetum. Po si ndodhi ajo. Mandej meniherë na kanë qit’ prej shpisë jemi shku, kemi banu me ni familje te Lagja e Tahir Lilajve quhet në Gjakovë. Ka qenë 200-300 metra prej shpisë. Aty kemi qëndru ni kohë.

Mandej u dashtë me shku në këtë rrugën në Lagjën e Hadumit. Ajo ka qenë ni shpi e vakëfit quhej atëherë e Bashkësisë Fetare. Aty kemi jetu ni kohë. Nuk e di saktësisht sa kemi jetu, veç e di që derisa e kom kry klasën e dytë fillore, që domethanë, kur i kom bo tetë vjet, domethanë, aty do të thotë kemi qëndru nja katër vjet. Mas katër vjetëve, si duket ka përfundu pastrimi çka kanë dashtë, kond kanë dashtë me pastru edhe m’i përzan njerëzit prej Kosovës. Atëherë… se shkollën e kom vazhdu filloren domethanë në lagjën ku e kom pasë shpinë. Në klasën e tretë e të katërt mandej gjimnazin dhe në të vërtetë mas asaj kohe kom shku në Mitrovicë. Klasën e shtatë e të tetë e kom pasë motrën atje e kom vazhdu shkollimin.

M’kujtohet domethanë në vitin e shtatë, vitin e shtatë kur masi fillun me shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi, ishte aksioni i armëve domethanë. I torturojshin njerëzit. Ishin mënyra me frikësu popullin shqiptar për me dalë prej… për me ikë në Shqipni dhe kishin bo ni marrëveshje me Turqinë. Marrëveshja e njohur që u bo në mes të Jugosllavisë dhe Turqisë për me i pranu shqiptarët. E kom pasë ni shoqe të bankës, Nazmija, domethanë mbiemri nuk m’kujtohet. Kur ju erdh letra që duhet patjetër me shku për Turqi. Ajo ka qenë ni ngjarje tepër e ranë që m’ka lanë qasi përshtypje që kurrë s’e harroj. Sa herë m’kujtohet diqysh prekna shumë.

Krejt populli i Mitrovicës dilke në stacion të trenit. Ka qenë treni Beograd Shkup. Se kishte qenë marrëveshja edhe me Shkupin. Që kur të shkojnë në Shkup me ju dhanë do far’ letra, leje që quheshin vesika. Mandej Turqia m’i pranu edhe… qaq ka qenë ranë ajo atmosferë saqë krejt populli qante. Qajshin ata që shkojshin, qajshin të afërmit, qajshin populli. Kërkush s’e dijke çfarë fati osht’ t’u e pritë. Kërkush nuk ish i kursyn prej asaj kampanje që ish për me e largu popullin shqiptarë prej Kosovës. M’kujtohet kur kom shku në Turqi, hallën e burrit, ai ka punu në gjyq në Shkup. Se edhe shqiptarët e Shkupit njëkohësisht i kanë largu për Turqi. Thashë, “Kur erdhët çka bot’?” “Kurgjo”, tha, “na dhanë qaty nifar’ vendi”, tha, “veç puna e parë”, tha, “çfarë emri po doni me marrë? Na u çuditëm”.

Ai e ka pasë emrin Alisahit. “Çka me bo?” Tha, “nuk… s’na kish thanë kërkush që duhet edhe identitetin me hupë aty”. Pra, edhe Turqia ka qenë një ndër bashkëpunëtorët për me realizu këtë plan. Kshtuqë tha, “Çka m’u kujtu? Shpëtova. Se prej dhunës kurtullush”. Kurtullush fjala turke ishte shpëtim. Domethanë krejt këto ngjarje që kanë ndodhë kanë lanë pasoja të mdhaja edhe njëkohësisht na kanë frymëzu për me dashtë vendin, për me dashtë popullin, për me punu për to sa të mundemi. Secili me dhanë kontributin e vet për me dalë prej asaj situate. Kshtuqë baba im gjithmonë thoshte, “Pa shkollë s’ka kurgjo, pa shkollë s’ka Kosovë. Nëqoftëse dojmë me arritë diçka, mësimi”.

Ai kurrë nuk osht’ nda prej letrave. Kur u bo komuna e Gjakovës domethanë, ai u bo arkatarë. Atëherë ishte shumë problem se ishin, ishin forcat ende, ishin tendencat për burgosje, për malltretime. Atëherë nuk u marrë ma as me politikë. Mirëpo si arkatarë. Mirëpo e dijke gjuhën, e kish mësu gjuhën shumë masi veç u bo alfabeti i gjuhës shqipe. Shkrunte bukur po zakonisht shkrunte… krejt ngjarjet në jetë që i kanë ndodhë i shkrujke në atë alfabetin turk të vjetër. Domethanë si…

Anita Susuri: Osmanishte.

Lirije Osmani: Po, osmanishte që quhet. Ka pasë ni bibliotekë shumë t’madhe. Po rasisht kur e kemi përgadit domethanë bibliotekën, ato shkrimet e tij që i ka bo për çdo gja që ka ndodhë edhe na s’kemi ditë me lexu çka ka shkru, ai veç gjithmonë ka shkru, ka lexu. Lexojke edhe romane. Bile e kom pasë ni mesë, ajo studionte albanologjinë. Ia lexojke romanet se për me diplomu studentat e gjuhës shqipe duheshin me lexu literaturë, m’i ditë ngjarjet. Ai ka qenë shumë i zellshëm edhe i lexojke edhe i shpjegojke shumë çka, ajo nuk mrrinte. Domethanë ka qenë shumë adhurues edhe i leximit po edhe i shkrimit.

T’u i bo gati qato dokumentat që kishim vendosë, kish vendosë me ia falë arhivit të shtetit. Sepse krejt këta profesorat, disa profesora që kanë kry historinë ju ka përkthy ato dokumentet turke. Pa ato nuk bohet historia. Domethanë historia jonë osht’ e shkrune krejt në atë alfabet. Ju ka përkthy. Ka qenë ni historian prej Gjilanit, ka qenë ky prej Podujevës. Dy historian domethanë. Kshtuqë gjithmonë, gjithmonë ka qenë i angazhuar me punë. Në atë kohë unë edhe ni mesë e gjetëm ni vendim. Vendimi ishte 1924-shit kur bohet diskriminimi i tij. Një thotë Ramiz Binishi ka qenë domethanë idhtar i çashtjes shqiptare. Ai ka qenë kundërshtar dhe ka ndiku që të mos të lëshohet vendi, domethanë të mos shkohet në Turqi. Që ishte edhe kampanja.

Mandej ishte për shkollimin e kuadrave. Kshtuqë për fat të keq ata e patëm nda prej asaj fondit të tij që e ka pasë të punës. E njena gja mandej ka ndodhë edhe këtu. Domethanë mas disa dekadave me të njejtën gja edhe njerëzit që kanë dashtë me i largu prej punës. Të njejtat arsyeja. Kshtuqë unë mandej t’u i pa krejt këto gjana, t’u pa situata jonë qysh më lindi nifar’ dëshire me regjistru fakultetin juridik. Edhe pse ishte pak problem unë si vajzë me shku në Sarajevë. Atje ende s’ish çelë, ish çelë ni degë e Fakultetit të Beogradit po kishte shumë studenta shqiptar që studionin në Sarajevë dhe në Beograd dhe në Zagreb.

Unë u orientova për Sarajevë dhe e regjistrova vitin e parë në vitin 1963. Mirëpo kushtet baba e kishte ni pension t’vogël, a din. Na jemi shkollu të gjithë, gati ka ndodhë që t’njejtën palltë e kemi veshë gjithë fmitë. Nuk kemi pasë kërkesa atëherë se i kemi ditë kushtet në të cilat jetonim…

Anita Susuri: Zonja Lirije, po du edhe pak me u ndalë te fëmijëria, me ju pytë që tregut që ju kanë largu prej shpisë. A ka ndodhë konfiskimi i pasurisë t’juj…

Lirije Osmani: Jo, aty janë vendosë, aty u vendosë ushtria u vendosë në shpinë tonë se ka qenë shpija e madhe. Domethanë derisa e kanë kry punën e tyre, programin çka kanë pasë për eleminimin e krejt njerëzve çka asi… edhe me i kriju kushtet që me ikë prej atyhit. Nuk ishte e lehtë me shku në shpi të hujë ku ishin njerëzit që banonin aty. Mandej me shku gjithmonë me metë pa shpi me tetë fmi. Ajo u kanë me t’vërtetë ni…

Anita Susuri: Ajo shpi a mundeni me përshkru si osht’ dukë për shembull?

Lirije Osmani: Shpija jonë a? Shpija jonë ka qenë shpi shumë e vjetër kshtu. Ka pasë domethanë dy dhoma poshtë dhe dy dhoma naltë. Ni dhomë atje naltë ka qenë e grusë të axhës me djalin. Se asaj i ka vdekë burri prej TBC-së atëherë kushtet. Kanë qenë dhomat, dhoma poshtë edhe naltë kanë qenë të mdhaja. Ka qenë nifar’ si koridor si rrugë i thojshim. Secila dhomë ka pasë atë, quhej hamamxhik, për m’u la. Domethanë katër dhomat kanë qenë ato do far’ kazana të argjenda…

Anita Susuri: Të bakrit.

Lirije Osmani: Të bakrit deshta me thanë. Ka qenë ni, qysh me thanë, ni oxhak në atë rrugën poshtë dhe aty nxehej uji për krejt familjen m’u la domethanë, m’u pastru me asi. Ajo ka qenë krejt e punune me kshtu, ka qenë e punune me dru. Tavani mandej kanë qenë ata gjamllykat qysh kanë qenë përpara me njo aty që viheshin ato tasat e kshtu enët. Kanë qenë… tash ato enë janë në Muzeun e Kosovës. Mirëpo ajo shpija jonë osht’, krejt osht’ djegë. Krejt shpijat e vjetra. Domethanë unë nuk e kuptojsha derisa kom pasë shumë nëpër fshatra sa kom shku sa isha anëtare e Këshillit për të Drejtat e Njeriut.

Thojsha, “Pse po i djegin të vjetrat e t’rejat”? Domethanë krejt çka ka qenë që mos me lanë gjurmë shqiptari këtu, qajo ka qenë qëllimi. Bile do francez patën ardhë e patën fotografu e tash u afrun fqinjtë aty. Thanë, “Për dy orë u djegë”, se ka qenë krejt me dru e punune, shpi shumë e bukur.

Anita Susuri: A ka qenë shpi që e ka trashëgu baba juj a po e ka ndërtu ai?

Lirije Osmani:

Anita Susuri: E baba juj prej çfarë familje, domethanë, çfarë familje osht’ rritë që ka pasë rastin me u shkollu? Sepse kanë qenë shumë të rralla.

Lirije Osmani: Baba jem fatkeqësisht po thom që kjo osht’ lëshimi jonë që nuk, nuk…

Anita Susuri: Nuk e keni hulumtu?

Lirije Osmani: Nuk e kemi hulumtu të… prejardhjen. Po duhet të jetë kanë ni familje e vjetër qytetare, domethanë gjakovare, derisa ka pasë mundësi me e shkollu me bo qat’ shkollën në Shkup. Na as për nanën, domethanë, për nanën dijmë pak më tepër se thuhej që baba i saj ka arritë me u bo major. Ajo nana ime nuk dinte me tregu si kanë shku atje. Thojke që, “M’kujtohet që nga nji muj ditë shkojshim nuk shihshim, në anije. Ka ni muj ditë rrijshim nuk shijshim, vetëm ujë, vetëm ujin dhe qiellin”, tash na kemi pru në përfundim, në vend se me u ulë me pytë ma në detaje. Gjithë t’u ngajtë e të nxanun e me s’di. Shumë është lëshim. Prandaj, po them, i sugjeroj të gjithëve që osht’ mirë me hulumtu historinë e…

Anita Susuri: Ndoshta ka qenë ky viti e luftërave ballkanike?

Lirije Osmani: Po, po. 1909 baba ka lind.

Anita Susuri: Po du me ju pytë edhe për kohën kur keni qenë ju fmi. Ka qenë kohë po m’duket Lufta e Dytë Botërore. Qysh osht’ organizu familja juj? Qysh ka qenë koha me jetu? Sa ka qenë vështirë me jetu? E di që kanë ekzistu bona për ushqim atëherë apo diçka?

Lirije Osmani: Po mu m’kujtohet për shembull kur ka ardhë buter apo margarinë s’e di po veç e di kur ka ardhë prej Amerikës. Na kanë, kështu, na bijshin familjet që s’kanë pasë. Domethanë kemi qenë në gjendje… diçka ka qenë ni përjetim i jashtëzakonshëm. Kështu kanë pa… nana ime domethanë i ka pasë me ni fshat do, ni, që vijshin vazhdimisht me lanë kerrin aty te na se u bojke dita e hanë ishte ditë e pazarit e i kemi pasë dyrtë e mdhaja të shpisë. Kanë hi ma kamionat e ushtrisë, jugosllave atëherë. Rrijshin atëherë ato dhe ato na bijshin gështenjat kshtu se na s’kemi pasë. Domethanë, nashta, ju kanë pru miell po besoj. Diçka kështu.

Kemi jetu shumë… atëherë e dini kur hajshin në sofra. Sofrat e mdhaja kallabëllyk. T’u caktojke sa duhesh me hangër. Baba jem megjithatë e ka pasë ni rrogë se ka qenë arkatar në komunë aty. Ka qenë njeri me autoritet, i dijshëm. Po tjetër mundësi kurfare s’ka pasë. Prandaj, unë kur kom shku në studime, unë, m’vijke keq prej, me ia marrë prej pensionit të tij. Ish edhe motra ime ma e vogël që gjithashtu duhej me u shkollu. Kushtet janë kanë… ky vllau im që ka qenë student në Sarajevë i ka pasë ra nifar’ llotrie, 500.000 euro, dinar. Ni gjysë milioni.

Nana ime i ka pasë kusherit e mi në Sarajevë, u çu ka shku. Ka qenë atëherë ni tren për Sarajevë. Ka qenë shumë tren i keq. Unë e kom përjetu ata se me ata kom shku kur kom shku në studime. Ai e ka arritë me ble ni qilim të kuq ashtu, e dini qysh osht’ qilimi, dhe ni servis. Krejt me shokë i kish pasë… ka qenë shumë kavaler. Ai ka qenë student i Beogradit po kanë fillu m’i ndjekë atje se kanë shku krejt me biografi. U shku në Sarajevë. Ka mendu që Sarajeva sado kudo janë boshnjak e musliman. Ashtuqë kanë, kanë shpresu që nuk do t’ketë probleme. Po edhe atje ka pasë shumë probleme. Kshtuqë… se edhe ka qenë mandej, masnej ka shku në Goli Otok atje. Ata s’e harron kurrë, ka qenë ni jetë shumë e vështirë.

Anita Susuri: Qysh ka ndodhë krejt kjo me vllaun e juj?

Lirije Osmani: Po vllau jem, kta kanë qenë krejt aktivista me partizanët që janë inkuadru edhe motra gjithashtu. Këto, gratë e Gjakovës, të cilat kanë qenë. I kemi pasë hallat e mija, motrat e babës tem, edhe ato kanë qenë aktiviste shumë. Ka pasë femra. Sigurisht ju ka ra rasti me pa. Kshtuqë osht’ dënu, osht’ dënu. Ka qëndru atje në burg po mas asaj gjithmonë ka qenë i përcjellur. Domethanë Tita dy herë ka ardhë në asi, dy herë e kanë izolu. Fatkeqësisht nuk, domethanë, fatmirësisht nuk ka pësu diçka sikur që kanë pësu kta në kohën tonë kur u izolum. Se i kanë izolu.

Anita Susuri: A e keni vizitu ju ose familja juj?

Lirije Osmani: Jo. Çfartë. Jo, nuk ka pasë të drejtë kërkush m’i vizitu.

Anita Susuri: Mas sa kohe osht’ kthy?

Lirije Osmani: Shkurt. Ku atje a?

Anita Susuri: Në Goli Otok?

Lirije Osmani: Çfartë, s’ka pasë vizita atje në Goli Otok. Atje kanë punu me gur e me asi… fati i tij që e ka pasë edhe djalin e hallës. Ai ka qenë edhe shumë trim. E di që kur ka pasë probleme thojnë që e ka çelë, ky tregonte, e ka çelë ata që ka pasë veshë e ka thanë, “Pushkatomni”. Ka qenë shumë trim. Diqysh… se ky i ri, 17-18 vjeçar. Po kanë marrë njerëz qashtu pa kurfar, pa kurfar, faj s’ka pasë kërkush aty. Për shkak të qëndrimeve të tyne politike se nuk kanë dashtë. E kanë pa se çka po mendon Serbia me bo. Kshtuqë njerëzit që kanë pasë ni përspektivë edhe të familjeve që kanë qenë të shkollune sidomos.

Anita Susuri: A ju kujtohet juve ndoshta koha kur ka fillu kjo heqja e peçes?

Lirije Osmani: Unë i mbaj mend gratë me peçe që kanë qenë. Domethanë hallat e mija kur vishin dhe nana jeme natyrisht. Domethanë kjo ka qenë diku… kam qenë në klasë të katërt fillore, besoj. Dhjetë vjeçare, 15 vjeçare, ‘54 nashta. S’po m’kujtohet bash datën nuk muj me saktësu.

Anita Susuri: A ju kujtohet kur nuk i ka mbajtë ma?

Lirije Osmani: Po. mandej nuk kanë mbajtë kësi përpara. Ato peçet përpara nuk i mbaj mend kështu.

Anita Susuri: Komplet zi që kanë qenë.

Lirije Osmani: Po. Ajo ka qenë, unë fmi kur kam qenë, peçet meniherë nuk i kom domethanë. Meniherë mas luftës meniherë janë hjekë ato. Nana ime e ka mbajtë se shkonte në pazar të haneve dhe e qitke ni të zezë {te koka}. Syre i thojshin asaj, nuk u kanë peçe. Po vishej kështu me tesha, jo me kule, po me fustan. Bukur u doke se ishte edhe grua e gjatë. Ka qenë ashtu me sy të kaltërt. I rrinte mirë. Djemtë insistojshin me hjekë po ajo s’mujke me u dallu prej rrethit. Ato aksione duhet, heqja e atyne seneve domethanë duhet me u ba në mënyrë ma grupore se individuale osht’ pak ma… kshtu ka qenë shumë e ka dashtë shkollën, tepër.

Anita Susuri: Deshta me ju pytë edhe për rrethin edhe fqinjtë që i keni pasë. Si ka qenë atëherë me jetu në fqinjësi?

Lirije Osmani: Po kemi pasë shumë… për shembull unë fmitë e axhave i kemi pasë me ni oborr. Oborri jonë i ka pasë nja gjashtë ari. Shpi e madhe ka qenë, domethanë oborri ka qenë i madh. Shpija qashtu ka qenë, shtëpi me dy hymje për dy familje t’mdhaja. Kanë qenë axha im i ka pasë pesë fmi. Ai i ka pasë shkollu fmitë e vet. Ka pasë këto vajzat mësuese, djemtë për profesora. Qaq sa ka pasë mundësi. Kemi pasë harmoni shumë. Kemi pasë raporte jashtëzakonisht t’mira. Nanat janë dashtë, nanat e kanë majtë atë raportin familjar. Duke na eduku që mos asi, mos me folë, mos… me mësu kryesisht, me lexu, ashtu.

Ka qenë shumë problem edhe leximi atëherë. Për shembull si nxanëse e gjimnazit… se kam qenë në gjimnaz masi e kom kry tetë vjeçaren. Lexjoshim atëherë. Na shijshin domethanë profesorët e gjuhës shumë na kanë inkuraju që të lexojmë. Po ish problemi që s’kish libra në gjuhën shqipe. Ka qenë ni familje Lila në Gjakovë dhe aty i merrshim librat. Kanë qenë Bija e Mallkuar, këto të shkrimtarëve, masnej Afërdita e Sterjo Spasse. Masnej këto libra të shkrimtarëve të huj po veç që ishin shqip me bo me ta gjetë librin, përveç asaj atëherë filloj ndjekja e profesorëve dhe arsimtarëve.

Profesorët e gjuhës që na mësonin domethanë përmes letërsisë mësojshim edhe histori. Edhe prej historisë të gjithë kanë qenë në sy të pushtetit. Domethanë kanë qenë të, si të përsekutun sepse ju vnojshin ose e gjejshin ni person me ia shti ni libër aty dhe libri u gjinde dhe meniherë… na kanë burgosë në vitin e parë, përjetime t’rana kanë qenë për ne. Ni Avni Lama i ni familje shumë të njohur të Gjakovës. Mandej e kanë pasë burgosë Kadri Kusarin edhe ai ka qenë profesor i gjuhës shqipe.

Mandej ni dasmë u bo, ni ish i dënun politik, të familjes Dobruna. Kanë shku këta të Hajdar Dushit në mesin e tyne edhe djali i motrës mandej kanë qenë edhe dy femra, dy femra tjera që ishin. Se u kriju shoqnia Hajdar Dushi. Shoqnia Hajdar Dushi ka lujtë ni rol jashtëzakonisht t’madh në Gjakovë për emancipimin e femrave se fillun me knu, fillun me shku domethanë në shoqninë Hajdar Dushi. Përveç shkollës domethanë. Pak femra përjetoj nifar’ metamorfoze kështu, arsimimi. Kanë shku kanë knu aty në atë dasmë. Kangë shqipe. Të tret kanë nejt ka tre muj ditë në burg. U dënun në burg. I çun në Burgun e Pejës se Gjakova s’ka pasë burg po në Burgun e Pejës. Domethanë pse kanë knu kangë shqipe. U kanë… gjithmonë e kemi pasë atë far’ trysnin prej tyne për me lexu lirisht, për me knu lirisht.

Vllau jem e ka pasë ble ni magnetofon, ai,i kur diplomoj si student i Beogradit. Bile tregonte kur kanë dalë me shëtitë dhe kanë knu. Ka qenë ni kangë e Shqipnisë “A i shihni këto pallate”, qito pallatet e Shqipnisë që jemi t’u i pa, qato t’vjetrat. Se na s’kishim. Ka qenë, kanë pasë njerëzit e vet t’u i njekë këta dhe i kanë dënu për shkak se kanë knu kangë. Kur erdh tash prej këtij malli e bleu ni gramofon të vjetër dhetrakat. Krejt kangtë e Shqipnisë të krejt kompozitorëve shqiptarë na qato i knojshim. Tani dikush ia tërhjeke vërejtjen, “Ma bre Isa se po të përcjellin”. Masanej filloj nifar’ trysnie nga ana e komitetit.

Prej frikës që po bohet naj problem, a din, janë mundu me rujtë rininë. Atëherë vendosi qashtu edhe u largu prej Gjakovës. Ka punu ni kohë si kirurg. Ishte kirurgu i parë. Për shkak se fliste dhe përveç asaj ai ka pasë edhe dy ngjarje shumë t’rana. E thirrën në Gjykatën e Nishit masnej gjatë demostratave të vitit ‘68, se po kaloj prej temës në temë, po… ai e patën, ajo vajza që pat’ hyp në tenkë, keni dëgju ndoshta? Në këtë rrugën, kjo rruga Agim Ramadani quhet. Ka qenë plagosë ajo, e ka pasë plumin në shpinë. Ajo kur osht’ ardhë fill pak i ka kallxu veç emrin e shpisë edhe numrin e telefonit. Ky e ka thirrë prindin ka thanë, “Meniherë me çu në Slloveni se me bo me ia hjekë mundet me mbetë invalid”.

Qashtu ka ndodhë edhe me njo. E patën gjujtë me helikopter ni djalë e patën plagosë në Gjakovë. Unë jom kanë atëherë gjyqtare. S’e di qysh e lash me shku vetëm në Nish kur ka shku. Nuk dojke me ni, a din? Po me pasë insistu ma tepër… Nuk e dijshim çka do të ndodhë me to. E kanë marrë n’pytje pse i shëronte të plagosurit. Edhe ajo ka qenë e ndalune. Për shkak se kanë dashtë me pasë viktima sa ma shumë, me pasë… domethanë, gjithë jemi kanë diqysh… jemi mundu sa kemi mujtë me kry detyrën e vet secili.

Pjesa e Dytë

Anita Susuri: Deshta me ju pytë edhe pak ma shumë për këtë jetën kulturore. A keni qenë ju pjesëmarrëse? Sa jeni angazhu?

Lirije Osmani: Po të motivune, unë si nxanëse e tetë vjeçares. Domethanë duhet t’kem qenë në klasën e gjashtë, se në të shtatën veç s’kam qenë ma këtu, në Mitrovicë kam shku…e patën lujtë “14 vjeç dhandërr”, ni asi. Aty tregohet domethanë qysh femrat janë të trajtune. Patën… u duft në atë shfaqje me shku me i dhanë Bretkoc osht’ nifar katuni aty. Aty punonte djali i hallës, ishte arsimtar. Tash nana ime ishte pak ma fanatike. Thojke, “Me çu çikën n’katun”? Nana gjithmonë kujdesen për… thojke, “S’ka me shku se ka me i la drrasat”. Ai baba jem i thojke, “Hajt bre”. Ajo kishte ma shumë autoritet sa i përket kujdesit ndaj vajzave. Se gjashtë vajza i kish. Nuk e kish të lehtë.

Se tash baba jem ka pasë ni autoritet. U kanë njeri i shkollun. Krejt shoqet e mija nëse shkojke çika e Ramiz Efendisë, se qashtu janë qujtë, Efendi Ramiz, a din? Qytetar për shkak të respektit që kishin. Aty shkojnë e unë qajsha se qysh me lanë shfaqjen. Patëm shku qashtu në disa vende me dhanë shfaqjen dhe i jepshim kurajo vajzave me u angazhu nëpër fshatra. Kur kom qenë në Shkollë Normale kom shku se thojshin për vajza ma mirë në Normale. Unë kisha qef, isha orientu veç dikah tjetër po shkova në Normale. Fillun masnej me programe kshtu. E kemi pasë… “Kthimi prej Parisit”, u kanë ni shkrimtar Nazmi Rexha, në “Jetën e Re” osht’ publiku. Me lujtë qat’ pjesë.

E kom pasë ni shoqe, Flaka Jaha. E lujtëm shfaqjen e dhamë para studentave masnej e kemi dhanë edhe në disa vende. Përveç asaj, kur ish dita e shkollës, unë i disha krejt këto kangtë e Shqipnisë. I kemi pasë mësu. I dijshim përmendsh. Ka qenë ni Ismajl, ni shok i klasës, ai i binte kitarës, unë knojsha. E lshojshim me autoparlant krejt shkolla me i ni këto “A i shihni këto pallate”, “Sa ta marojmë maturën”, “A të kujtohen ditë e maji”. Kanë qenë këto kangë të Shqipnisë që edhe sot i di. Edhe sot kur voziti i kom këto 100 kangtë e shekullit që janë. E kaloj rrugën shumë knaqëm. Janë kangë të bukura me të vërtetë, kangë të pa përsëritshme.

Gjithmonë kam qenë nëpër aktivitete. Mandej si studente atëherë u kriju Shoqnia Ramiz Sadiku. Ma së pari fillun me muzikë masnej Kris Berisha ka qenë ni regjisor, ka qenë artist i Teatrit Popullor. Ai e murr e zgjedhi Skënderbeun, “Trimi i mirë me shokë shumë”. Ka qenë ni Ali Gojani, ni djalë, ni shok i yni. Ai ka qenë shumë aktiv për m’i zgjedhë njerëzit. Atëherë e lujti rolin e Skënderbeut. Hasan Sala ka qenë i mrekullueshëm mandej ka qenë Moisi Golemi që e tradhëton ni kohë mandej prap… bile e gjeta rasisht atë far’ kritikën që osht’ bo. Unë e lujsha motrën princeshë, se ish i familjes së princëve. E lujsha motrën e Moisi Golemit. Domethanë e inkurajojsha për me… e kom përkrahë n’atë tradhëtinë e tij. E pashë përshkrimin që e kishte bo kritiku rasisht tash, se s’kom pasë rast me lexu atëherë.

Mandej çka kemi bo? Kemi shku në Ferizaj, ishte kjo teatri i amatorëve të Kosovës. E fitum vendin e parë aty. Kush e fitonte vendin e parë duhej me shku me përfaqësu Kosovën në Hvar. Kjo ka qenë Safete Rogova. Ajo me të vërtetë osht’ e lindur artiste. Aq bukur e ka lujtë rolin e saj, diçka fantazi. Ni herë e kemi dhanë krejt nëpër Kosovë. Mandej kemi shku në Hvar. Masi kemi shku në Hvar në Ulqin sepse kryetarin e komunës të Ulqinit e kam njoftë. Masi e kisha dhandrrin e Ulqinit. Pata shku me lutë me na dhanë ni sallë po atëherë situata e shqiptarëve në Ulqin s’ka qenë atëherë me kriju far’ problemi me malazez.

Më sugjerun me shku në Vladimir. Shkova në Vladimir e sigurova sallën dhe aty e kemi dhanë disa herë shfaqjen në Ulqin. Ajo ka qenë ni përjetim i jashtëzakonshëm për atë popull. Mandej kemi shku në Dibër e kemi dhanë në krejt qytetet. Mandej m’kujtohet në Mitrovicë. Aty ka qenë pak problem se a din, të përzin ashtu, po shumë kemi kalu bukur. Në krejt qytetet domethanë… ajo u kanë ni, qysh me thanë, ni transfromim edhe i neve si student me qenë që po japim diçka po edhe i të rive m’u organizu. Mandej mas nesh fillun me Nitën, me Norën. Domethanë vajza e motrës e ka pasë lujtë rolin e Norës. Ajo i ka marrë disa shpërblime. Krejt familja jemi konë… ato janë kanë kshtu aktive.

Anita Susuri: Më tregut për Mitrovicën që keni qenë atje. Mitrovica ka qenë ma shumë si qytet industrial. Si ju ka dokë juve ndryshe prej Gjakovës?

Lirije Osmani: Po ka qenë, po ka qenë qytet pak ma i madh. Motra ime ka pasë banesë të shtetit, ka qenë ai drejtor i gjimnazit ni kohë dhe në pjesën veriore kom jetu. Aty ka pasë dy ndërtesa kanë qenë. Ka pasë shtëpia të qytetarëve të Mitrovicës. Unë domethanë shkojsha në mëngjesin në shkollë prej asaj ane e kom qenë në Shkollën Meto Bajraktari. Po ne gjakovarët s’kemi ditë as ni fjalë serbisht. Aty e mësova serbishtën për dy vjet e mësova shumë mirë. Notat i kisha pesshe gjithmonë. Dhandrri gjithmonë kujdesej sidomos për kimi e fizikë kur vijsha prej shkollës. Duhej të isha e përgaditne jo vetëm në shkollë. Osht’ interesu shumë. Ndryshe ka qenë masi kom pasë…

Shoqnia ka qenë shumë e mirë po ai përjetimi me atë shoqen e klasës shumë ka qenë i randë, shumë. S’e harroj kurrë. Patëm dalë te treni me përcjellë sa vaji e piskama shkojke. Shumë e trishtueshme u kanë. Nuk kom naj nostalgji për Turqinë se populli jonë ka vujtë. Nuk i çelën kurrë shkolla, s’i lanë me folë gjuhën…

Anita Susuri: Naj kontakt s’keni pasë me atë shoqën?

Lirije Osmani: Kurrë. Unë kam qenë dy-tri herë s’kom mujtë kurrë me marrë vesh kah, ku ka përfundu.

Anita Susuri: Si vendosët fillimisht me shku në Sarajevë me studiu?

Lirije Osmani: Po në Sarajevë domethonë e kisha ni dëshirë t’madhe me studiu, domethanë, unë pasi e kryva Normalen, Shkollën Normale, kemi qenë nja dymbëdhjetë vajza në klasën e parë. Prej gjeneratës time veç unë e përfundova. Qaq ka qenë kriteriumi. I kemi pasë profesorët jashtëzakonisht t’mirë. I jam shumë mirënjohëse se na kanë mësu domethanë, s’ka pasë aty. Normalja fillimisht ka qenë katër vjet. Mandej e bon pesë vjet, ia shtin edhe ni vjet. Mandej e zbritën ni gjysë viti. Domethanë kur unë kom diplomu kom diplomu me katër vjet e gjysë. Në vitin e katërt edhe katër shoqe i kom pasë. Domethanë kanë arritë deri n’vitin e katërt.

Aq shumë ka qenë nevoja për punëtor të arsimit saqë, nuk po thom me i lëshu, po derisa kanë ardhë në vitin e katërt, për ni gjysë viti me i ngelë tri nxanësve, tri mësuese të ardhshme. Ato u dashtë m’i bo domethanë edhe vitin e katërt edhe ni gjysë viti, për me, domethanë me përsërit vitin edhe ni vit e gjysë nuk kanë mujtë me diplomu. Unë e përfundova dhe e kisha, e pata marrë ni bursë prej komunës. Provova se pernime baba e kishte ni pension. M’i kanë pasë dhanë si sot me t’i dhanë 300 euro. Qaq ka qenë vlera. Më caktun me punu në Graçanicë, me ju dhanë serbëve shqip. Se u bo nifar’ ligji për përdorimin e gjuhës shqipe e serbe kshtu si gjuhë… e ka pasë nifar’, si gjuhë jo të detyrueshme.

Anita Susuri: Mësim zgjedhor.

Lirije Osmani: Jo, u duhke me patjetër domethanë edhe në shkollë. Shkolla që ishte në gjuhën serbe në Graçanicë u duhke me shti gjuhën shqipe. E kishin domethanë me mësu nxansat.

Anita Susuri: E në Sarajevë nuk keni qenë ju ni vit? Keni qenë… sa keni studiu?

Lirije Osmani: Po. Mandej kom shku në Sarajevë. Kur shkova në Graçanicë u duhsha m’u çu në ora 05:00 me shku se s’kisha autobus me shku. I vetmi autobus që ish ish autobusi i Kishnicës. Atëherë pritshim deri në 07:00 sa u çelke shkolla. Domethanë ajo shumë, më hupi ai vullneti për mësuesi ose për me marrë ni asi… atëherë vendosa. Ishte… fakultative në të vërtetë quhej atëherë, nuk ishte e obligueshme. Nuk kishim as doracak për mësimin e gjuhës dhe po ju thom, “Bleni abetaren”, fëmijëve, dhe ju jepsha, kush mësojke pak ju jepsha pesshe. Fmitë kishin qef se m’dojshin, hala s’kish fillu me u indoktrinu.

Tash kush nuk blejke i thom, “Pse nuk e ke ble librin?” “Baba jem ka thanë, ‘Nuk mundet abetarja me hi n’shpi teme’”. Domethanë prej fminisë fillon indoktrinimi i tyre kundër gjuhës dhe kundër jetës së përbashkët. Nejse. U kry ajo. Mandej qaty më hupi vullneti meta, s’kisha ma dëshirë për arsim. Më kaloj dëshira për arsim. Vendosa me shku atje dhe ishte vonë. Këtu ishin bo edhe do provime pranuese shkova në Sarajevë. E kom pasë me ni shoqe. Shkova po për shkak të kushteve. Aty kanë qenë studenta ka pasë shqiptarë. Ka qenë kjo Evine Doramari quhej. Ajo e ka kry mjekësinë. Mandej juristja e parë që e ka kry fakultetin në Sarajevë ka qenë Shadane Agani. Ajo ka qenë aty. Ni shqiptare tjetër. Këto dyja ka qenë. S’po më kujtohet e treta.

Për shkak të kushteve u ktheva në Prishtinë dhe e vazhdova. Domethanë përgadita provimet edhe aty kemi qenë dy-tri vajza m’duket. Pak shumë. Po edhe aty n’fund unë isha veç femër krejt mashkuj. Kemi pasë profesorat e Beogradit, të Shkupit edhe në vitin e parë e kemi pasë këtë Rifat Osmanin. Na jepke kështu, ka qenë asistent. Masnej ka qenë Hajredin Hoxha sociologji dhe n’vitin e fundit e kemi pasë profesor Syrja Popovcin. Ai na ka dhanë, ‘Të drejtën tashëgimore’. Na tash mësojshim me libra serbisht. E kishim problem tash se profesorët i jepnin shumë rëndësi, jo përveç materies të cilën du t’ja shpjegoj nivelin sa kemi mësu.

Duhej edhe me shpreh një e kishim problem shqip me u përgjegjë se librin e kishim serbisht. Po u përfundu edhe ajo. Domethanë e kreva fakultetin. Tash ishte puna, çashtja e punës. E përfundova diku në muajin mars, me 15 mars kom pasë diplomu…

Anita Susuri: Cilin vit?

Lirije Osmani: Në vitin 1967. Atëherë pata konkuru për praktikante në Prokurorinë e Qarkut. Ka qenë Rezak Shala ka qenë prokuror i shtetit. M’tha që, “Nëse s’je anëtare e partisë nuk”, ai kish qef me m’pranu se e njifke familjen teme kshtu si familje e arsimume po… thashë, “Jo valla në parti nuk hi”. Meta deri në qershor. Me 15 qershor më pranoj diqysh. Zakonisht në ato momente bohen senet kur shkojnë tani në pushim e s’merret vesh ashtu. U punësova në Porkurorinë e Qarkut. E kom pasë… prokurori i qarkut ka qenë nifar Branko Kijaçiç. Ka qenë ni prizrenas, ni njeri shumë zotni ka qenë dhe ka qenë shumë plak. Ka qenë shumë profesionist i mirë. Ka qenë Njaziburgi Deva, ka qenë Isa Omeragixhi dhe ka qenë Mentor Jakupi. Këta tre.

Unë ju thashë që, “Isha shumë e lirë diçka me bo qato ditë”. Masdite shkojsha në Bibliotekën Krahinore këtu i merrsha qato drejtësia popullore. I nxirrsha ato fjalët prej, i nxjerrsha në penale kish, çashtje penale i nxjerrsha disa terma. E kom bo ni fjalor terminologjik kshtu me, u kanë veç i shtypun. Shumë më vjen keq që e kom rujtë dikund po nuk kom mujtë me gjetë. Kurrë s’kom mujtë me gjetë a m’u ka deshtë. Po sigurisht për shkak të shpërnguljes se disa banesa i kom ndrru gjatë kohës. Fillum kapak shqip me punu. Mandej domethanë me 15 qershor, unë në gusht kom, në gusht kom shku në Gilan. Më kanë çu me përfaqësu ni vrasje të dyfishtë. Po prokurorët se krejt shkun në pushim, s’kish kush me shku. Ish caktu gjykimi s’kish kush me shku.

Po m’thotë ai prokurori, “Duhesh me shku”. E kisha trem. Diqysh me shku hera e parë. Nejse unë i kisha pa gjykimet se shkojsha me koleg. Diqysh gjykimi dy dit vazhdoj. E mora nifar’, qysh me thonë, nifar’ force. Nifar’ kurajo që muj m’u kyç. Po ç’është e vërteta kurrë, gjithmonë më kanë thirrë në kolegiumin që e kishim. Për çdo të shtune folshin për landë, i shkëmbejshin mendimet e interpretojshin ligjet. Kom pasë fat shumë se, a din, kom mësu shumë. Domethanë si femën më kanë dashtë të gjithë edhe më njifshin si familjarisht. Mandej ni… në Prokurorinë Komunale kanë qenë dy prokuror, zëvendës prokuror serb. Tri kanë qenë.

Ata kanë punu ma gjatë po dojshin me lëshu Kosovën atëherë më zgjodhën mu, kish nevojë për dikond. M’kanë preferu sigurisht, e kanë vet këtë shefin, “A mundet?” Ka pasë kshtu për të mitur sidomos, janë kanë nja 200 land që vishin. Masnej edhe Bademe Sutjani edhe ajo e kreu fakultetin edhe atë e zgjodhën. Na dyja punonim se ishim edhe të pa martune nuk kishim obligime me zell ashtu. Qashtu masnej në Gjyq të Qarkut duhej ni femër shqiptare, s’kish ende, dhe ni femër që mundet me punu. Fillimisht na dhanë penalet, të miturit. Meqenëse edhe kisha punu atje, kisha shumë landë me të mitur që kisha përfundu. Atje punova në Gjykatën e Qarkut ni kohë penale mandej m’i dhanë civile.

Mandej edhe Nekibja qatëherë u bo gjykatëse, u bom dy veta. Unë kalova në shkallën e dytë. Kom punu, kom gjyku edhe kom punu në shkallë të dytë në kolegjin e cili i vendoste landtë e krejt gjykatave të Regjionit të Prishtinës. Ka qenë Lipjani, ka qenë, kjo, Podujeva, mandej ka qenë Gjykata Komunale e Prishtinës dhe ni gjykatë tjetër. Domethanë katër gjykata. Në shkallë të dytë. Niherë u fitojke përvojë se punojsha me dy plaq. Njëni ishte serb që ishte para pensionit dhe tjetri ishte kroat prej Kroacisë. Ai ka qenë shumë një zotni njeri. Fitojsha prej njerëzve që e dishin, e dishin mirë domethanë.

Mandej masi kanë shku ata prap kom vazhdu me qenë anëtare e kolegjit të shkallës së dytë. Kur shkoj, Faruk Presheva, ka qenë një prej gjyqtarëve ma t’mirë të Gjykatës Supreme. Ka pasë kanë qenë tepër t’mirë të gjithë po ai shkoj, e çun në Beograd si përfaqësues i Gjykatës së Kosovës. Atëherë vendi u liru dhe mas Gjykatës së Qarkut me zgjedhën në Gjykatë Supreme deri ‘86-ten. Aty kom qenë në kolegj me Gani Tiganin që gjithashtu ka qenë me t’vërtetë ni njeri që ka qenë profesionalisht shumë jashtëzakonisht i ngritur. Isha n’zyre me to mandej edhe ni kolege e jemja prej Gjykatës së Qarkut, nifar’ Besanka. Masnej erdh edhe ni Dragica Marqenoviç. Domethanë e kishim edhe ni kolege serbe. I punojshim landtë, i referojshim. Secili i punojke landtë e veta. Ka qenë ni punë shumë e mirë dhe shumë interesante.

Anita Susuri: M’keni tregu që dy herë ka ndodhë që në gjykatore keni shpëtu…

Lirije Osmani: Po në atë kohë ishte… unë posa shkova se harrova me përmend që në ndërkohë u çelë në prokurorinë e shtetit ka qenë kjo prokuria e shtetit ka qenë me kërkesa për mbrojtje e lidhshmërisë. Nëqoftëse vendimet kanë kalu në dy shkallë, nëqoftëse pala kishte të drejtë me bo kërkesë, ni lutje për… pala kish të drejtë lutje me bo që prokurori me bo kërkesë për mbrojtjen e lidhshmërisë kundër vendimit të shkallës së dytë, që ishte vendim i plotfuqishëm. Ju duhej ni civiliste. Nekibja shkoj u bo, kaloj në avokati dhe më caktun mu aty. Po aty kom punu ni vjet gati. Prej Gjyqit të Qarkut ni vjet kom punu. Kishim landë civile.

Në mesin e atyre kish njerëz që dënonin shumë, për ni fjalë goje. Domethanë ish dënu ni pjesëtar rasisht kishte qenë gjakovar se në kolegium u vendoske. Po thotë kryetari, ai prokurori i shtetit që, a din, osht’ kundërvajtje. 60 ditë ish dënu, ish n’burg. “Çka osht’ puna, motivi?” “Se i ka thanë dikujt shka”. Thashë, “Unë jom gjakovare”, tash kur diskutojshim, thashë, “Unë jom gjakovare, ekziston në Gjakovë që quhet rruga e serbëve”, rruga e shkijeve në të vërtetë quhet po osht’ rruga e serbëve se unë s’e kom përdorë po mendoj në termin se kom jetu edhe jashtë ma shumë. “Rruga e shkijeve. Kshtuqë kur i veti ata çka janë ai thotë shka”.

Nuk janë domethanë… po tash masi ish situata politike që u keqësoke çdo ditë, atëherë, ajo po i thom une, “Po të garantoj që shkoni në Gjakovë pytni, secili njeri pytni a osht’ e vërtetë qikjo që po them dhe besom që osht’ ashtu. Ku osht’ rruga e shkijeve me vetë të thojnë, qe. Vet ia kanë vnu”. Aty osht’ edhe qajo kisha e tyne që u bo ajo problemi. Mandej e bom kërkesën shpëtoj njëri. Domethanë gjithmonë kom, jo që asi po detyra më obligojke me i dhanë disa. Qe fati i tij. Mandej gjithmonë dëshira për m’i mbrojtë njerëzit, për me punu drejtë sa të kam mundësi. Kshtuqë mandej…

Anita Susuri: Po ato rastet ishin me revole që në gjykatore që kanë ndodhë…

Lirije Osmani: Po, po. Ajo ka qenë, unë, ka qenë ‘74-ten. Meniherë kur shkova prej domethanë në gjykatë, në prokurori sa isha, a jo në Gjykatë të Qarkut kam qenë. Kjo ka ndodhë sa isha në Gjykatë të Qarkut. Ka ndodhë dy raste. Njani rast ka qenë kur një vajzë qiti me revole për me u hakmarrë për vllaun e saj që e kish mytë vllaun e saj. Rasti tjetër ka qenë e kish ni djalë 22 vjeçar me u hakmarr për axhën. Qatëherë ishte krejt trupi gjykues ka qenë gjyqtar ka qenë ka qenë ni gjyqtar i vjetër. Unë isha duke e përfaqësu landen domethanë. Unë isha, ish ajo karrika e ranë. Nuk mujsha me shty karrikën veç u deshtë m’u se plumi… pala ky i akuzuni ish këtu, unë isha këtu e trupi gjykues hyjnë krejt nër…

Anita Susuri: Po nër tavolinë.

Lirije Osmani: S’kish asi se ata plot pluma nuk zgjedhshin njeri. Mandej kur… ai shpëtoj, për pak shpëtoj nuk mujti me mytë. Kur erdh në gjykim herën e dytë po i thotë, “A din bre që ke t’u na mytë prokurorën?” Ka pasë ngjarje. Bashkëshorti im thojke, “S’ki me punu ktu, s’ki”, thojsha, “S’e lshoj gjyqin për këtë”. Për fat nuk pat’ masnej.

Anita Susuri: E ajo vajza që ka lind a e ka vra a po e ka lëndu?

Lirije Osmani: Ajo vajza? Jo m’duket s’e pat’ vra ata. Djali u konë pasë gjujtë në ‘90-ten m’duket. S’po m’kujtohet rasti pasna harru.

Anita Susuri: A ka pasë kshtu raste për hakmarrje që janë vra? A keni avoku për ta?

Lirije Osmani: Raste për hakmarrje?

Anita Susuri: Po.

Lirije Osmani: Po ka pasë vrasje, ka pasë. Po nuk ka pasë, domethanë, sa u bonë ashtu pak ma, a din, janë konë pasë zvogëlu rastet. Po kryesisht gjithmonë, gjithmonë ka qenë motiv domethanë qajo ose xhelozia ose diçka e ngjashme.

Pjesa e Tretë

Anita Susuri: Kur keni fillu ju me u marrë me raste, me qenë avokate?

Lirije Osmani: Sa isha në Gjykatë Supreme, patëm shku me do shoqe, Edi Shukriun e me ni shoqe me ni kshtu organizata e bashkëshortit tim Avokatia Publike ishte. Shkojshim me shku në Rusi me pa, me pa Rusinë. Po m’thotë bashkëshorti jem, “Unë po pritoj me shku”. “Osht’ lirë, shko”. U morëm vesh me këto dhe shkum. Po unë, hera e parë ishte që isha hypë në aeroplan. I thojke ajo Edi thojke, “Kallxoj për arkeologji”, thojke, “s’i intereson se”, thojke, “kjo tutet në aeroplan”. Nejse, shkum. E patëm pa Kievin. Tash fatkeqësisht kur po e shoh, ka qenë vendi tamon perëndim Kievi. Mandej në Moskë dhe Leningrad. Këto tri vende.

Kur u ktheva më kishin pasë… qeveria konstitoi, Qeveria e Kosovës, ‘86-ten, po ‘86-ten m’kishin pasë asi për ni femër me qenë aty dhe ni femën që ka pak nifar’ background. Ka qenë për gjykatën e që din diçka me thanë. Atëherë drejtën me të thanë as s’e kom menu atë punë veç më emënun ashtu. Qashtu krejt emënimet m’kanë shku në qat’ mënyrë. Tash veç e kishin, e kishin përgadit materialin e krejt biografinë e asi. Më emërun anëtare e qeverisë. Po si ministreshë po pa portfel. Nuk kisha portfel po masi kisha punu në gjykata më caktun në Këshillin për Sistem Politik.

Aty ishte, aty ishte Ministria e Drejtësisë, Ministria e Legjislacionit. Mandej ishte Ministria e Punëve të Brendshme, ishte Drejtoria për Qashtje Pronësore Juridike. Mandej kjo Ministria e këtij, Mbrojtjes dhe m’duket qito ministri kanë qenë. Unë nuk isha, meqenëse politikisht nuk isha aq e përshtatshme po kryetar ishte Refik Agaj. Ai ka qenë me politikë ka qenë luftëtar, ka qenë i vjetër. Ai ish kryetar unë punojsha qato materiale që u duhshin për aty. Me thanë, kishim, situata vijke çdo ditë ishte ma e vështirë, kishte probleme mandej meniherë kur shkova fillun këto far’ keqësimi i situatës. Filloj dhuna, fillun akuzat kundër inteligjencës.

Mandej fillun ankesat e serbëve që po kanë probleme me toka me sene. Jo çashtja e Brezovicës e çashtja e ktyne të shpërnguljes. Ky drejtori i qëtij drejtorisë për Qashtje Pronësore Juridike ka qenë shumë i ngarkun. S’po di edhe çfarë informata ka çu se ai i përgaditke ato. Erdh ni delegacion prej Beogradit me kqyrë se çka po bojnë demek shqiptarët. Thashë, “Hajt se unë i përcjelli”, dhe shkum në Brezovicë. Gjithmonë i rezistojsha kur vishin në komision që nuk janë qashtu. Unë e dijsha që shqiptarët domethanë, kjo komuna e Ferizajit e ka pasë shndërru, e ka pasë tokën e cila nuk u përdorke. Domethanë që ka qenë e lirë në Brezovicë buzë lumit. E ka shpallë si zonë urbanistike që m’u ndërtu shtëpi për pushim. Aty kanë mujtë me marrë edhe shqiptarët edhe serbët.

Po ajo, simas raporteve të tij, kinse këta i kanë marrë tokat e tyne. Mirëpo për ata që i kanë marrë për pllac kanë pagu 1800. Ata e kom ditë privatisht dhe jo që kom pasë vikendic. Ni koleg më thojke, “A ki vikendicë, a ki shtëpi që po i jep kaq zor?” Kshtu në hajgare se ajo ka qenë shumë… të gjithë shqiptarët kanë qenë shumë në nivel. Këta ministrat secili ma i mirë se tjetri, secili ma i zoti se tjetri. Tash, shkova edhe shkum i pam tash. Thashë, “A p’e sheh?” Ka qenë djali i Millan Zeqarit. Nifar’ fabrike osht’, i Ferizajit duhet t’ketë qenë ai. S’kom ditë historinë e tij veç ai ka qenë zëvendës ministri në Ministri të Drejtësisë. Kish ardhë ai tash me kqyrë çka po bohet, çka po bojmë na shqiptarët me toka.

Po i thom, “Qe kqyre krejt gurishte osht’ këtu po kta kanë pagu”. Mandej edhe vendet tjera që kqyrëm krejt. Thashë, “Ti je djalë i Millan Zeqarit”, duhet t’ketë qenë far’ dëshmor a hero i Kosovës, thashë, “na kemi me të kthy këtu si kuadër”. Ma kurrë nuk ka ardhë, po mendoj mas asaj here. Mandej ishin disa ligje që u duhshin me u ndrru. Unë vazhdimisht në atë këshill kundërshtojsha. Se unë kom punu në gjykatë nuk jom mësu me politikë nuk kom pasë kurrë nuk jom angazhu përpara në politikë. Në art po e qishtu me shfaqje e kësi sene sa kom mujtë po…

Domethanë nuk e kisha dhe menojsha që duhet me qenë i drejt pavarësisht po fundi i fundi edhe nëse të hjekin kurgjo. Ashtu edhe erdh puna. Nejse, më largun mu prej atyhit dhe më qitën në Këshill për Veprimtari Shoqnore. Aty në Veprimtari Shoqnore ka qenë BVI-ja1 për mbrojtje sociale, kanë qenë shkollat, ka qenë filmi, kanë qenë këto kinematografia. Krejt veprimtaritë shoqnore. Me krejt ligjet dojshin me i ndrru. Me i ndrru ligjin për kinematografinë. Çka kish ai ligj për me u ndrru? Ose ligjet për shkolla diçka ose për… gjithmonë… nejse. Në ndërkohë ishte çashtja e, kur erdhën kërkesa për, domethanë, erdh iniciativa për ndryshimin e kushtetutës së Kosovës, prej Beogradit. Natyrisht, s’ishim dakord. Që e bojmë mbledhjen që diq ai i Bosnjës me aeroplan që kish me ardhë në mbledhje.

Na ishim në aktivin politik. Të gjithë gjyqtarët e gjykatave të qarkut e krejt ishim në atë akvitin politik dhe u duhke me u deklaru aty, nejse. Na natyrisht Kosova ishte kundër ndryshimeve se u dihke ku ishte tendenca, domethanë me u suprimu autonomia e Kosovës. Erdh prej Beogradit nënkryetari i, nënkryetari i Qeverisë së Serbisë. Mes tjerash po thotë, tha, “Ju nuk hupni kurgjo me ndryshimet kushtetuare”, mu po më thotë serbisht. “Vi necete nista da gubite” . Unë hiç kshtu, pa njo pa dy, thashë, “Kako neko može da dobije, a da drugi ne gubi?” “Qysh munet dikush me fitu e tjetri mos me hupë?”

T’nesërmen Politika e Beogradit në nëntitull në faqe të parë, ‘Lirije Osmani, član izvršnog veća izjavila: Kako može neko da dobije, a da drugi ne gubi?’. Domethanë edhe shumë disa çashtje tjera që diskutun në seanca vendimet e mas anej çashtja e… dojshin me bo, me ju ndrru ligjin. Pata shku personalisht si anëtare e qeverisë pata shku, “Kqyrni boni vrejtjet ju”, se unë s’isha n’gjendje me bo ligjin për asi… masnej ky Ali Podrimja ka pasë ardhë për çashtje të diferencimit profesorëve të universitetit. Domethanë ishte kampanjë e jashtëzakonshme kundër inteligjencës shqiptare.

Gjithmonë, sipas mendimit tem, edhe e kom pasë qëndrimin që duhet me pasë. Mandej kur në ndërkohë Nazmi Mustafa ishte kryetar, ishte kryeministër, m’duket e patën çu në Beograd, s’di. Veç e di që erdh ni delegacion prej Beogradit ai m’duket, nuk e kom majtë n’mend qysh e ka pasë emrin, edhe ishte nënkryetari i qeverisë serb edhe ni anëtar i joni aty që ish, e kishin marrë. M’thirrën mu, ma murr menja për çka po m’thrrasin. Po ju thom kolegëve, “Po shkoj se inkfezicioni”, hajgare.

Kur shkova tha, “Prej sotit nuk je ma anëtare e Qeverisë së Kosovës”, thashë, “Pse?” Tha, “S’ka arsye”, thashë, “Jo”, thashë, “kam qenë gjyqtarja e Gjykatës Supreme. Kam qenë 20 vite kom punu nëpër gjykata”, thashë, “unë duhet me ditë se çka me ju thanë fmive pse? Fmive, bashkëshortit, familjarëve, ‘Pse të hekën?’ Duna veç me ditë ni arsye”. Vet me veti menojsha se ish situata tepër e ranë. Ka pasë, a din… dhe ish vështirë deri në fund me qëndru se që thojnë me hatër ose me zor ata kishin vendosë me shkatërru.

Ti vështirë është kur je pjesë e ni organi të tillë, nuk mundësh me dalë me thanë para krejtëve, po mendoj, kur ishim nëpër mbledhje. Kish naj rast që u dufke me lshu pe. Jo ish programi jugosllav, e prun, ma program ma t’keq s’ka pasë se në çdo segment na patën sulmu. Po u duhke me shku, me vërtetu, me përgadit materiale për atë që nuk osht’ qashtu qysh po thuhet ose ka ndodhë kjo ose domethanë gjatë asaj ka qenë ni periudhë shumë e randë. “Nuk ka arsye”, s’ka arsye, u çova dola. Masnej, mas meje, e thirrën, jo, Hajrullah Zaitin. Nuk e di a ka ndodhë para a mas veç edhe ai ka qenë ministër i ekonomisë.

Ai i ka nejt karrshi atij Tomas Jeguliçit, ka qenë ni anëtarë i qeverisë, për çashtje ekonomike ka qenë. Për çashtje ekonomike ai ka qenë, shumë ka qenë ekspert i mirë. Përndryshe e boni edhe këtë Bankën Ekonomike të Kosovës kur e çeli atëherë dhe u gëzova shumë që u çelë ni Bankë Ekonomike e Kosovës. Me pasë ni bankë shqiptare se na kanë vërshu t’hujat për shembull, kurgjo s’po mbetë në Kosovë. Kshtu mandej nja dy vjet kom nejt në shpi masi më shkarkun kom nejt nja dy vjet në shpi. Mandej shkova te, në këtë, bashkësia vetqeverisje për mbrojtje sociale. Ka qenë ni koleg i imi, osht’ avokat ka qenë drejtor aty. Shkova, thashë, “Hajt po dal”. Shkova me pa dhe me kqyrë çka osht’ puna për pensione a naj sen.

Pensioni s’ish naj sen po me motivacion. Kur shkova aty bisedum si shokë e kur n’atë moment i hyn komisioni. U kanë Rade Zvicer kryetar i komisionit. Unë e dita, kanë ardhë me hjekë. Mandej m’ka tregu tha, “Në vendim m’ka shkru që kur ishim në, kur shkum në zyrën e kryetarit të qasaj, ishte në zyre Lirije Osmani, nacionaliste”. Nuk e kom lypë se shpesh shkoj në Gilan po s’e gjoj asniherë se kisha pasë qef ju me e pa. Domethanë, atëherë vendosa, vendosa me u regjistru në Odën e Avokatëve të Kosovës. Me hapë ni zyre, qitu e mora me qera, pak bile me punu.

Anita Susuri: Para se të vazhdojmë aty ku mbetëm, desha me u kthy pak te viti ‘81 kanë qenë demostratat. Cili osht’ përjetimi juj? Çka keni pa ju? Si ka qenë rrethi ku keni jetu?

Lirije Osmani: ‘81-shin domethanë kom qenë në Gjykatë Supreme. E dijmë çfarë situate ka qenë, ni situatë shumë e randë. Bohen demostrata, bohen ndjekje penale, vrasje, dhunë. Përjetim tepër i ranë. Situata keqësohej dita me ditë domethanë. Ka qenë shumë, e pa përshkrueshme se çka po ndodhë me popullin tonë. Ndjekjet e shumta, landë shumë. Po penalistat kanë qenë të ngarkun jashtëzakonisht me landë, kto paraburgimet e senet e tjera që u bojshin. Masnej njashtu edhe ‘89-shin pata, vitet ‘89 ma kam qenë në qeveri, ka qenë edhe ajo situatë shumë e randë. Masat e dhunshme, masat e ndryshme që…

Anita Susuri: A ju kujtohet greva e minatorëve?

Lirije Osmani: Po, greva e minatorëve m’kujtohet mirë shumë se ishim domethanë të preokupum shumë çka po ndodhë çdo ditë. Mandej isha në ngjarje prej kolegëve t’mi, prej, me thanë atëherë ka qenë, domethanë, Azem Vllasi ka qenë m’duket. Ka qenë ni situatë jashtëzakonisht, ni përjetim shumë i randë. E di, kush kish mundësi domethanë, që mujke me hi atje me ju dhanë nifar’ përkrahje, nifar’… domethanë, kjo ni përjetim i randë për krejt popullin. Megjithëse unë nuk kom pasë ndonjë rol që kom mujtë me ndihmu diçka po përveç përkrahjes morale, e di që njerëzit që kanë qenë me ta kanë pasë të vështirë të tregonin përjetimet kur kom pasë rast ndonjëherë me nejt me ata që kanë pasë mundësi me hy.

Shumë shumë… ky popull gjithmonë me çdo t’drejtë që ka fitu ka fitu me ni sakrificë jashtëzakonisht të madhe. Masnej marshi i tyne ka qenë diçka madhështore po shumë e dhimbshme, shumë e randë. Për atë që me t’vërtetë ishin, kishin sakrifiku shumë. Por, kjo ishte.

Anita Susuri: A keni ditë ju, sigurisht e keni ditë, për ekzistimin e këtyre grupeve të ilegalës që janë qujtë atëherë?

Lirije Osmani: Po, qysh s’kemi ditë. Kolegët që janë marrë me penale na qat’ bisedë e kishim, qat’ preokupim e kishim. Kur merrshin, domethanë kur kuptonin, kush o’ kyçe, si po trajtohen, çka po përjetojnë nëpër, nëpër burgje, biseda informative. Domethanë krejt i informojshim se çashtje që thonë me qenë a mos me qenë me… po domethanë e di që kolegët e mi që kanë punu që kanë qenë gjithmonë të preokupun, shumë… janë mundu me qenë sa ma të drejtë, sa ma me kontribu në një mënyrë që mos me përjetu sene. Masnej ni avokat që janë angazhu kanë shkru me parashtresa të ndryshme të asaj kohe. Domethanë…

Anita Susuri: E qysh ka funksionu atëherë sistemi i asaj kohe? A osht’ i ngjajshëm me sot? Hetuesia për shembull? A kanë pasë rol aty apo aspak?

Lirije Osmani: Jo, avokatët rol kanë pasë natyrisht. Po nuk e di, por hetuesia kurrë nuk u bo në prezencë të avokatit se po supozoj e di prej ktyne që unë kom pasë punë. Se unë nuk kom pasë qasje atëherë as si, domethanë, gjyqtare se kryesisht kom punu çashtje civile domethanë. Po, natyrisht, çdo gja që ndodhke i shkëmbenim përvojat e ato përjetimet që kishin me falje me brengat e tyre. Ka pasë avokat që janë angazhu pa kurfar asi, pa kurfar hezitimi. Kërkush nuk ka tregu për shembull naj dobësi apo naj frikë apo… se fundi fundit ka qenë detyrë e jona ajo. Ka qenë situata shumë e ranë se rinia na shkojke. Rinia shkojke posht nëpër burgje.

Anita Susuri: Ju m’thatë që në vitin ‘91 jeni angazhu në Odën e Avokatëve, nëse mundeni me folë tash për këtë pjesën?

Lirije Osmani: Po, unë jom regjistru në Odën e Avokatëve qatëherë në ‘91-shin. Masnej pas ni viti disa koleg të, disa koleg të, shokë t’mi që i kom pasë. Zenun Çelaj e Nehat Islami e masnej ky Bajram Kelmendi, krejt. Më propozun me ardhë në Këshill për të Drejtat e Njeriut. “A don me u angazhu?” “Po qysh s’du me u angazhu pse jo”. Shkova ni mbledhje që e kishin atëherë u diskutu dhe më pranun qat’ asi. Prej atëherë kom fillu aktivitete domethanë sa i përket shkeljeve të drejtave të njeriut. Tash i kishim të caktune, dikush ish dëbimi prej banesave, dhuna, mandej dhuna ndaj fëmijëve.

Ishte problem që deputetët e parlamentit i kishin banesat, këta policisë gjithashtu. Jom angazhu. Studentët ma dijnë shumë për nderë që iu kom shpëtu banesat. Se u kanë problem. Mandej dhuna ndaj grave. Ju merrshin banesat me ju bo kërkesë atyne prej këshillit masnej. Për çdo lloj dhune që bojshin bojshim raporte. Secili i kishim të caktune. Këshilli ka qenë ni organizatë që e ka ditë kush pa ardhë pa u interesu sa i përket asaj se çka po ndodhë. Mandej këshilli në atë kohë kishte shumë bashkëpunëtor të jashtëm, domethonë, deri në dy mijë ka qenë numri sipas situatës që keqësohej deri në 2000.

Ata të këshillit që për çdo ditë i informonin këshillin se çka po ndodhë. Atëherë vendosëm që bohet kujdestaria e avokatëve. Na, disa avokat, une, Fazli Balaj, Destani dhe disa të tjerë. Domethanë disa i lirun se kishin raste penale dhe kujdestaronim prej 05:00 deri në 07:00 çdo ditë. Vishin prej krejt qyteteve, fshatrave e krejt i bijshin rastet dhe na njoftonin. Atëherë na i evidentonim ato. Në ndërkohë unë patëm e kemi pasë nifar’ takimi në Paris me këta të intelektualët serb. Kom qenë une, ka qenë Fehmi Agani, Mahmut Bakalli, une, ka qenë Zenuni. I kom qaty anëtarët. Ka qenë viti, ta shoh vitin. Ka qenë me 12 korrik ‘96.

Aty u vendos edhe me bo ni kshtu me bo ni organizatë që mirrej me evidentimin e shkeljeve të drejtave të njeriut dhe me pasë ni telefon në kuadër. Donin me financu ni organizatë joqeveriare e Francës me financu në këshill që me pasë ni telefon kujdestar ku lajmëroheshin rastet. Unë e kisha bo raportin e parë, sa patëm fillu, e kisha bo raportin e parë që njerëzit i qitshin prej banesave, hijshin serbët i merrshin banesat. Kishte dhunë që u bojke ndaj qytetarëve. Domethanë ajo ka funksionu qatëherë në qat’ këshill, përveç krejt tjerash. Mandej fillun këto informacione që na vijshin prej tereni, bojshim raporte, e informojshim krejt organizatat joqeveritare edhe lokale edhe jashtë Kosovës, deri në Kombet e Bashkune.

Mandej u zgju interesimi prej kësaj që në këshill vijshin se ishte Adem Demaçi niherë ishte kryetar mandej ishte ky Pajazit Nushi. Mandej i regjistronim rastet dhe delegacioni, kesh tu thanë të ndryshme vijshin. Ka pasë ardhë kjo Louise Harbour dhe shumë të tjera që ishin të njoftuna n’botë m’u interesu çka po ndodhë në Kosovë. Mandej Nekibja e ka bo për ligje diskriminuese, secili e kishte atë brançën e vet. Të gjithë avokatët janë kanë të angazhun për me punu me këshillin. Mandej kur ke puna e shkollave që i kanë lëshu shkollat, e bom ni raport. Raportin e çum bile kom pasë shku m’duket në Kuvendin Federativ me e përfaqësu qat’ raport që nuk osht’ e vërtetë po qikjo ka ndodhë se janë mbyllë shkollat me vendim të qeverisë.

1 BVI (Bashkësia Vetëqeverisëse e Interesit) ishte një strukturë organizative në sistemin socialist të Jugosllavisë, e njohur në serbokroatisht si samoupravna interesna zajednica (SIZ). Ajo funksiononte brenda modelit të vetëqeverisjes socialiste dhe koordinonte sektorë publikë si arsimi, kultura, kinematografia dhe mbrojtja sociale.

Pjesa e Katërt

Lirije Osmani: Ka pasë aktivitete të shumta. Mandej fillova me u marrë me këto, kur fillun këto, m’i marrë nëpër burgje, sidomos gratë. Jom konë përqendru me mbrojtjen e tyne. Fatimja bile e gjeta këta aktakuzën. Mandej kishin problem m’i taku, kishin problem se kurgjo s’kemi ditë na për aktivitetet e tyre se nuk na lishin me bisedu se s’kanë guxu me tregu aty. Edhe me pasë tregu i kishin përgju. Po kur i kom lexu atë ditë kur m’i keni çu me të vërtetë bile për qata hezitova. Qasi sene kaq guximtare, qaq punë t’madhe që kishin pasë bo që jom shumë e lumtun që kom dhanë çka kemi pasë mundësi.

I patëm drejtu me shkresë këtij kryetarit të gjykatës që s’po na lojnë me kontaktu, që po i malltretojnë, që po i marrin n’pytje pas kohës. I gjeta krejt këto letrat, domethanë, që i kemi dorëzu. Përgjegjët që na kanë dhanë që kinse nuk qëndron ajo se ju mund t’i vizitoni kur të doni. Po e di për shembull kur kom shku ju kom pa Fatimes durtë, e kom pa që… nuk guxojke as me folë se qaty rrijshin. Se ma… edhe jemi mundu m’i mbrojtë në gjyq aq sa ka funksionu gjykata.

Anita Susuri: Për shembull ju jeni ofru vet si avokate apo ata ju kanë caktu? Familja?

Lirije Osmani: Jo, unë, kush m’ka ardhë që m’ka thanë, “A p’e mbron?” E kom marrë meniherë pa kurfar hezitimi.

Anita Susuri: A keni qenë edhe ju e rrezikune pastaj?

Lirije Osmani: E rrezikune kush ka mendu, s’kemi mendu për rrezikim. Na avokat, tamon puna me asi. Ajo natyrisht shumë normal osht’ me pasë ni dozë të frikës. Për shembull ni prej herave të fundit që kom shku e kom pasë marrë bashkëshortin se na thojshin, “Ju po i mbroni revolucionarët”. Unë kom pasë edhe rastin e Ramize Utobahit ajo ka qenë në atë grupin ku ka qenë ajo që i bijshin para durve në gjykim. Domethonë grupin e 19. Bile bile kur shkova n’shkallën e dytë në Beograd shkova se u supremu Gjykata Supreme. Kur shkova atje kta nuk erdhën avokat, Fazli Bala kish qenë ni penale dhe ai.

Po m’vesin, “Ku janë avokatët?” E kishin bo gati bibliotekën me asi. Thashë, “Po ka ni gjykim t’randë atje dhe kanë mbetë”. Se ish kot me shku, u dike që vërtetohet domethanë. Masanej, nejse, asaj ia hjekën ni vjet. Ramizja ke dënu dy vjet ia hjekën ni vjet se… po, thojsha… krejt ka qenë edhe ni grup që si fitohet lufta në Kosovë me luftë. Kta krejt thojshin, “Me paqe”. I thojsha, “Thuj mori me paqe”. S’ngojshin. Se qaq shumë kanë qenë domethanë të, kanë qenë shumë të guximshme. “Me luftë”. Thojsha, “Oj Ramize, ngoje avokaten”. Po du me thanë edhe shumë gru trimëreshë.

Anita Susuri: Çka ka qenë aktakuza e ktyne grupit 19?

Lirije Osmani: Aktakuza ka qenë bashkim për veprimtari armiqësore, qishtu diçka.

Anita Susuri: Çka kanë bo ata?

Lirije Osmani: Po kishe kanë formu grupin qysh me asi, me shkatërru sistemin jugosllav, që duhet me fitu me bo republikën kështu me radhë. Shumë i kanë pasë malltretu ata.

Anita Susuri: E me juve si avokate, sa herë kanë pasë takime? A ka qenë e përcaktune takimet?

Lirije Osmani: Takime saherë kanë lypë ato me shku kemi shku. Saherë ka pasë nevojë për shembull për me shkru diçka u dashtë me shku për m’i asi… po për m’i vizitu, fati që nuk mujshim me ditë çka po ndodhë se nuk guxojshin as ato me folë, s’guxojshin se qaty ju rrike. Masanej ato malltretimet… po na e dijshim se qysh shkon aty puna. U shishin prej fizionomisë e prej gjesteve.

Anita Susuri: Cilat kanë qenë për shembull, s’po thom me emra me i përmend, po raste që keni pasë?

Lirije Osmani: Po ka qenë për shembull rasti i Majlindës ka qenë mjaftë i randë se ajo ka qenë me ni grup shumë t’madh që ka hy në organizatën. Mandej ka qenë Ramizja, mandej ka qenë Fatimja. Ka pasë aktivitete asi… e keni pa edhe ju vet. Mandej ka qenë Mevlydja. Secila prej tyne ka qenë e rrezikune. Shumë shumë kanë, kanë punu jashtëzakonisht shumë. Ato duhet me u qujtë vërtetë heroina. Se me të vërtetë kanë, i kanë nimu popullit në kushtet ma të vështira kur kanë qenë. Me ushqime, me sene, me përkrahje. Mandej plus këto që kanë mbajtë, ajo Podrimçaku që s’mu kujtojke po e gjeta edhe të asaj Zarijes. E gjeta bile atë kallximin edhe materialet. Kanë qenë shumë… Zarija ka qenë sidomos.

Anita Susuri: Cilat kanë qenë nenet në bazë të cilat janë dënu këta? Kanë qenë ato për veprim…

Lirije Osmani: Qe ni moment se tash…

Anita Susuri: Nuk do të thotë me defenicion.

Lirije Osmani: Jo qe i kom krejt qitu {shfleton disa fletë}. Qe këto kanë qenë. Kjo ka qenë Ramize Avdullahu, Sanije Aliu, Shukrie Rexha. Majlinda, Majlinda ka qenë po për veprimtari armiqësore 136-shi. U konë pas dënu deri katër vite. Mandej Hatixhja ka qenë 136 edhe kjo. Bashkim për veprimtari krejt. Mandej ka qenë edhe dy tjera Jehona Krasniqi dhe kjo Leonora. Këto s’kanë qenë kliente t’mija. Mevlyde Saraçi ka qenë neni 136 për terrorizëm neni 125. Kjo vepra ma e randë që ekziston. Zarija Podrimçaku gjithashtu 136, 125. Bashkim për veprimtari armiqësore, e qishtu. Fatimja që ka çu ndihma e sene, materiale edhe kjo dhanja e ndihmës dhe veprat penale të tjera, politike edhe kjo.

Tjetër kush ka qenë? Këto shkresat që i kemi shkru gjykatave që nuk po, nuk po ju mundësojnë vizitat, nuk po i lojnë me bisedu me avokat, po rrijnë aty prezent kshtuqë s’po mujnë me folë lirshëm me tregu se çka po ndodhë me to. Po natyrisht gjykatësi thojke, “S’ka problem, kur doni muni me shku. Kur janë të caktune vizitat mundeni me folë lirisht”, e krejt këto. Edhe pse i kemi pasë ish koleg, a din. Bile pata shku në zyre Ziriçi ka qenë nji gjyqtar hetues. “A po e din ti qysh osht’ rasti i ktyne politikes? Duhet me nejt dikush prezent me u pa aty që osht’”. Mos me tregu çfarë dhune osht’ t’u ushtru ndaj tyne jashtë. Na s’ishim…

Anita Susuri: Qysh për shembull, si ka qenë ni ditë kur e keni vizitu? A ka pasë edhe kontrollë ndaj juve?

Lirije Osmani: Po, po. Kontrollë gjithsesi se mos kemi naj sen a…po patjetër na kontrollonin. Pritshim me orë tana derisa t’na mundësonin me pa. Diqysh me manifestu nifar’ si presioni që domethanë mos, mos ejani shpesh qysh po keni qef. Kishin qef veç me shku me ju gjetë pak, me ju tregu qysh osht’ situata. Ashtu me gjeste me fjalë kadale, qishtu me shenja.

Anita Susuri: Çka keni bisedu zakonisht?

Lirije Osmani: Sa i përket veprës po, bisedojshin lirisht, sa për vepër po. Ato tregonin s’kanë lidhje ose po, dikush sikur ajo që ish ma thojsha, “Thuj me paqe mandej vazhdoje luftën kur je e lirë se me nejt këtu me bo burgun pa nevojë”.

Anita Susuri: A kanë qenë… si e maj mend prej intervistave për shembull me Zahrije Podrimçaku, ajo ka qenë mjaft këmbëngulëse dhe nuk osht’ mundu me mshefë.

Lirije Osmani: Shumë. Ajo jo vetëm këmbëngulëse po ku ka hi ajo t’u e ditë kta çka osht’ t’u bo. Mu m’ka impresionu me të vërtetë kur e kom pa po kurrë s’e kom ditë. Ajo s’ka guxu m’i tregu ato gjana n’burg se ka qenë e përgjune. Domethanë edhe biseda përgjohej edhe krejt. Me bajtë armë e t’u e ditë që… qashtu edhe e kanë zanë te këshilli. Qashtu. Edhe neve në këshill na përcjellshin shumë.

Ni ditë para se me u nisë kisha me shku në Paris masi u kry gjykimi i Fatime Boshnjakut, unë nesër jom nisë për Paris se kishte m’u majtë nifar’ tubimi për 100 vende të botës për me dhanë diqysh ndihma për vendet ku janë të rrezikun e ku ka nevojë për ndihma…erdh ni delegacion po m’thirrin këta prej Kohës Ditore, “Lirije, a mundësh m’i çu në këshill?” “Po p’i çoj në këshill”. E thirra Fazli Balën, “A mundesh me ardhë bashkë me mu?” Thojsha mos zgjatët e duhet m’i shoqnu, duhet me ju qit ni kafe kur shkum në këshill, ata kishin ardhë prej Francës. T’u dalë, kur dolën u informun në këshill edhe na e informum atë se çka ishim. Kur dolëm po i shoh kerrin e policisë thashë, “Fazli qitash e hongrëm, meta pa shku”. M’pat thirrë ai drejtori, “Hajde”, thashë, “Nuk po vij se osht’ t’u ardhë era luftë”, tha, “Luftë nuk bohet në Kosovë”.

Gjithmonë kur shkojsha në udhëtime zyrtare edhe si, edhe si kështu në tubime të odave të avokatëve masnej. Gjithmonë ma çojshin thirrjen me Serbi, jo me Serbinë po Serbia ose vendin ma caktojshin afër Serbisë. Serbia dhe Kosova, kjo Vojvodina. Unë u dufke gjithmonë me bo problem. Thojsha, “Unë nuk ulna aty”. Ata tash s’mujshin me kuptu ata. “E ku po don?” “Po du kudo veç ngat jo se osht’ problem se konsiderohet se na jemi pjesë e tyne”. Gjithmonë kishim do vrejtje m’i bo. Thashë, “Qitash na”, tha, “Kosovën e kom qit’ në krejt panot nëpër Paris osht’ Kosova vet mos ki gajle”. Se e dishin ata. Unë kom pasë punu me ta me telefon shumë.

Shumë raste gjatë asaj kohe avokatët i kom drejtu te avokatët. I kanë marrë landtë dhe i kanë punu, ju kanë shpëtu banesat e nëse kanë ra janë shku i kanë mbrojtë. Se vijshin rastet në këshill. Mandej…

Anita Susuri: Nëse s’keni çka me shtu, deshta me ju pytë diçka…

Lirije Osmani: Jo, mandej thashë, “Fazli qita neve”, thashë, “qitash e patëm”. Po ata ishin ardhë për ata. Ata kanë shku në banesën e atij, bre, ka qenë ky Ymer Jaka, afër Shkollës Normale. Qysh quhet ajo? Sofali. E t’i kishin pasë marrë e t’i kishin pasë malltretu. Mandej mu kur erdhën ata në Paris më kallxun dhe e bon problem. E publikun ata. Domethanë pse kanë ardhë me u interesu në këshill. Merre me mend, të hujtë i kanë asi. Kanë qenë situata…

Anita Susuri: Deshta me u kthy me ju pytë te këto të ish burgosuret. A keni pasë edhe takime me familjarët e tyre për shembull? A e kanë…

Lirije Osmani: Po familjarët gjithmonë kanë pytë, natyrisht. Kanë ardhë kanë pytë i kom informu qaq sa kom mujtë me pa. Po unë sa i përket atyne aktiviteteve s’kom mujtë me ditë qysh ka me qenë gjendja se s’kanë folë. Tek kur i kemi marrë aktakuzat na kemi marrë vesh se çka kanë bo. Në aktakuzë që shkrujshin po ata shyqyr s’kishin ditë krejt çka kanë bo. Kur i lexova ju që m’i çut kom qenë me të vërtetë e impresionune me çfarë femra kemi vërtetë. Tamon thashë parëz dhe apet po thom duhet heroina me i shpallë.

I kanë ndihmu luftës drejtpërdrejtë. Me uniforma, me armë, me sene. Përveç krejt asaj… se e dijsha për kta, Fatimja e dijsha që ju ka çu ktyne te Ramushi atje. Ajo ka punu me krejt. Me të plagosurit, shumë… domethanë nuk u kanë e lehtë ajo punë me t’i zanë ato.

Anita Susuri: A e keni vrejtë ju për shembull gjatë viteve të ‘90-ta që ju ka përcjellë dikush?

Lirije Osmani: Mu m’kanë marrë dy herë n’polici kur osht’ kuvendi, kur osht’ bo kuvendi në… Kuvendi i Kaçanikut se unë kam qenë n’rrjedha të krejt asaj. Sepse me Iliazin kemi qenë bashkë në qeveri dhe isha krejt në rrjedha. Mandej kur, ditën kur ka pasë me u bo… ka pasë… hala s’e dishin a duhet me u bo kjo, me u shpallë domethanë kushtetuta apo duhet me prit. Unë, mu m’ka lutë domethanë Iliazi m’ka lutë me… e kanë pytë Qosjen, ai ka thanë, “S’osht’ koha niherë”.

E thirra Bajram Kelmendit i thashë, “A mundesh bre me bisedu me Mahmutin?” Mahmuti ia kish pasë dhanë ni letër me pesë. T’vetmën që e kom majtë mend ka qenë, ‘Gjithsesi me e shpallë kushtetutën, me pru kushtetutën ni ditë para se me vendosë Serbia’. Ai ka qenë njeri me përvojë politike, e ka ditë. Katër tjerat nuk i maj mend. Ka kalu kohë e gjatë. Ama shumë kom pasë qef po s’kom pasë kohë se u takova me to ia dhashë Bajramit. Ma dha Bajrami ia dhashë Iliazit. Nuk e di a e ka rujtë ai a s’e ka rujtë.

Anita Susuri: E kush e ka shkrujtë? Mahmut Bakalli?

Lirije Osmani: Po, Mahmut Bakalli, po. Mandej kta kishin me u mbledhë, u duhke me thirrë kryetarin e Qeverisë së Kosovës. U kanë Jusuf Zejnullahu. Kishim me u mbledhë Iliaz Kurteshi, Halit, si e pat’ emrin ky, Muharremi, Halit Muharremi ka qenë sekretar i kuvendit. Ai ka qenë kryesori në përgaditjen e kësaj, në përgaditjen e takimeve të tyne. Atëherë u duhke dikush me i thirrë me telefona, s’mujshim me komuniku se janë kanë të përgjune. Të gjithë kemi qenë. Edhe unë kishna qenë e përgjune se mandej më arrestun dy ditë, dy herë. Këtu bile Lira u kanë… se edhe unë niherë, nejse ju tregoj mandej.

Tash u duhke me e thirrë Jusuf Zejnullahu për ni mbledhje që e kishim. Unë e çova çikën teme me shku te ai. Se e disha që s’mujnë me lidhë atë punë, ma merrke menja. U shku e ka thirrë dhe janë taku. Kanë vendosë. Mandej ditën kur kishin me vendosë atëherë unë isha natyrisht isha n’takime. Masnej aty kur filloj mbledhja unë isha qaty n’kuvend poshtë. I thirrsha këta anëtarët që kishin mbetë pa zbritë poshtë, se ish edhe vajza e motrës Luljeta me atë bashkëpunëtorën e asaj prej Amerikës. Ajo që ka qenë, ajo e verbër. Ajo ka insistu gjithqysh, gjithqysh sa ma shpejt me u bo. Ka qenë kategorike. Ajo osht’ gru me shumë, me shumë reputacion atje dhe osht’ shumë mirë e informune dhe e njeh sistemin.

Mandej e disha dhe atë far’ i thojnë këta, atë shenjen çka duhet me thanë për ata që shkojnë. Se unë kisha qef me shku. Se masi asi… isha veç n’rrjedha çka osht’ t’u ndodhë, qysh po shkon procedura e krejt. Tjetër, këta që kanë pasë me shku me bo m’i nalë dikush u dihke, “Ku po shkon?” “Po shkojmë me ni syneti”, qishtu. Qashtu janë mbledhë ata. E kanë shpallë edhe kushtetutën dhe masnej në ora 02:00 të natës m’kanë lajmëru prej Greqisë. Në Greqi kanë mrri. “T’lutem m’i lajmëru familjen kemi mrri shnosh”. Se domethanë kanë dalë anej dhe me lajmëru familjen.

T’nesrit i kom thanë, “Iliriana, hypi autobusit dhe shko lajmëroj”. Unë me shku më kishin asi. Ka shku Iliriana. Ata janë gëzu shumë familja. M’i çu fmitë në atë situatë. Kjo u kanë bajagi revolucionare ka pasë qef shumë për kësi aktivitete. Mandej shkum. Nekibja dhe Bajrami shkojshin për Gjermani m’i çu kushtetutën tash. Me çu tekstin. Shkum në Shoqatën Migjeni. Nifar’, emrin e ka pasë Aleks s’po më kujtohet mbiemri. Aty të gjithë u angazhuan m’u shtypë ajo sa ma parë se u duhke me dalë. Të nesërmen unë kur kom dalë thojshin, “Kjo e din çka ka të re?” “Jo bre”, thojsha, “s’ka kurgjo”. Dojsha me pa a ka lujtë diçka, a po din opinoni diçka.

Mandej shkova me ta. Shkum prej atyhit në Gjermani. I tha Nekibja motrës, “Mos gaboni me lshu Lirijen nja ni muj, mos të kthehet nihere në Kosovë”. Unë nejta. Ata kanë pasë do punë në Gjermani. Kshtuqë u kry edhe ajo punë. U shpall dhe u gëzum ton që u kry pa, pa pasoja. Mandej kom shku disa herë se i kanë pasë familjet atje. Këta më kanë përgju. Kur shkun në vizitën e parë që e bonën në Shqipni këta të parlamentit, ata po më thirrin mu, po m’kallxojnë që kanë qenë. Domethanë jom konë e përgjune. Thashë, “Po qato çorape të bardha ku i kishi gjetë m’i veshë qato?”

S’ka kalu disa ditë kur qe policia, dy vet, jo me uniformë po kshtu. Tha, “Kemi urdhër me ju marrë”, thashë, “Amani urdhërin”, tha, “Jo”, thashë, “S’vi”. Mora me mshelë derën ai e qiti kamën dhe e shtyu derën dhe hyni. Unë, “Kuku Lire gjomi një parë çorapa”. E pashë çika e pashë që u tut. Mandej aty kur shkova, “Ti e ke bo kushtetutën”, thojsha, “Ku me marrë me bo kushtetutën po unë…” “Po je konë gjykatëse”, “Krejt ato”, thojsha, “unë jom, jom juriste po nuk jom kushtetut bërëse, nuk e di kushtetutën. Kushtetutën e di po nuk e di qysh bohet”. Qashtu më mbajtën nja ni orë. “Kush e ka bo?” “Po s’e di, ku e di”. S’e disha kush e ka bo. Jo kështu, jo je konë, jo ke çu. I dijshin krejt domethanë po më lshun.

Edhe niherë më arrestun. Letrën, “Shkruje kush e ka bo kushtetutën”. Unë atëherë isha regjistru në avokati po s’ju tregova. Thashë, te kqyri çka po dojnë me bo. Thashë, “Nuk e di”, nime nuk e dijsha. “Nuk e di kush e ka bo, s’kom çka me shkru, nuk e di”. Atëherë tha, thashë, “Më lshoni ta kry punën teme”, “Çfarë pune kryn ti?” Thashë, “Unë jom avokate”. U çu meniherë më lshun meniherë, dola. Qe qishtu.

Anita Susuri: E KLDMNJ-ja që ka mbledhë informacione, a i keni dërgu edhe jashtë diku organizatave?

Lirije Osmani: Krejt, po krejt. Informacionet krejt i kemi dërgu. Krejt çka osht’… për shembull kur ke puna e 3 shtatorit që na qitën prej punës, shkollat na i mbyllën. Krejt kemi bo raporte. Raporte dhe i kemi çu.

Anita Susuri: Me postë apo si?

Lirije Osmani: Jo, i kemi çu përmes njerëzve. Herën e fundit kur kom shku qatëherë me çfarë date paskam qenë, me Mahmut Bakallin dhe këtë Fehmi Aganin kemi qenë në aeroplan. Ishim ulun tri vende, tri karriga. Herën e fundit materialet i kemi çu përmes atij. Krejt detajet na kanë kontrollu. Po nuk patëm fati kurgjo. Shkum kah Beogradi se s’kishim tjetër fluturim. Po e kemi pasë këta që punonte për ne, ai e ka pasë krejt punimet i kanë shku. Ky që ka qenë Ombus Person, osht’ anëtarë i kësaj, i këtij Komisionit Zgjedhor të Kosovës. Që pat’ probleme, gjithmonë i bojke problem Valdetes, qysh e pat’ emrin ky? I Gilanit osht’.

Ai ka qenë, edhe ai m’duket ka qenë i dënun politik. Ai ka punu mjaftë domethanë ka punu shumë. Krejt materialet i kemi pasë te ai, në Zvicërr ka qëndru. Se e patën përgadit edhe ni aktakuzë, ky Bajrami. Kur u kanë Tribunali në Itali, ky Antonia Kasese. Për 99 raste të dhunës që janë bo edhe qata e patën punu. Ajo u kanë i pari i dyti ka qenë mandej kur e kemi bo për Tribunalin e Hagës. Për ata u deshtë me shku në asi, me ni fshat, Hilmija që osht’ deputet i Kosovës. Më çoj dikush me kerr në shtëpi te, një prej Jasharajve. Profesor i gjeografisë u kanë.

Ai ishte i vetmi, ishte njo prej atyne që këta e dijshin që u kanë në ushtri dhe e dijnë në çfarë formacione kanë marrë pjesë kur e kanë, kësi, kur e kanë vra këta. Kanë luftu me Jasharajt. Ai i kishte pasë shpinë në anën e kundërt po në ni breg ashtu dhe i ka pa krejt ato. Sa tenka kanë marrë pjesë e krejt i dijke. Mas ni kohe t’u e përcjellë ngjarjen i ka pa këta me uniforma të UÇK-së dhe ka zbritë ai me djalin. Kur ka zbritë poshtë ata ishin kanë serb të veshun me uniforma të UÇK-së. E kom pasë pa me ni material që pse këto çfarë na duhen. Ishin pasë vesh me ato dhe e marrin këta e bojnë llom. E kishin malltretu ma për së dekni e kanë çu qat’ fshatin, e kanë çu kta të UÇK-së të Ferizajit dikush aktivistat. E kishin çu e kanë vendosë aty.

Ajo kurrsesi nuk dojke… mu më caktoj këshilli me shku, “Lirije me kqyrë me marrë vesh se duhet patjetër me ditë çfarë njësite ushtarake kanë marrë pjesë”. Hera e parë qaty e kuptova çka domethanë njësiti ushtarak paralel. Paralel ish ajo që vishet me uniformen e ushtrisë kundërshtare. Mandej, i thashë, “Unë jom nënkryetarja”, isha atëherë, “e Këshillit për të Drejtat e Njeriut. Unë kom ardhë veç”, s’dojke gruja me na lonë me hi mrena. Masnej e kom kuptu që pse. Me ni bashkëpunëtore tonën të këshillit, ajo ka qenë aktiviste.

Thashë, “Me i shpreh shërim të shpejtë e çka i ka ndodhë”. E pata marrë ni fletore a beson tri-katër orë krejt që e kom shkru. Fletorën duhna me kqyrë po s’pata kohë mram. E kom edhe ni dokumentacion aty. Tregoj krejt çka i ka ndodhë. Kom shku masnej në Prekaz mas luftës. E kishin pasë çelë, gruja e vet punonte në librari. E di që keni qenë aty. Ku i pata ble bile do libra. Po ata nuk mujta me taku, me pa se si osht’.

Anita Susuri: E kur ka ndodhë ky rasti te Jasharajt, a keni shku ju?

Lirije Osmani: Jo, unë s’kom shku, jo.

Anita Susuri: Si e keni përjetu?

Lirije Osmani: Si e kemi përjetu? Qysh e përjeton njeri, qysh ka mujtë me përjetu ni masakër të tillë. Kuku krejt familja. Osht’… mandej kur ka ndodhë ky rasti në kësi Likoshan që aty kemi shku. E kom marrë kerrin e grusë të Refik Agës. Ajo, çika e Refik Agës, gruja e Adem Demaçit. E ka pasë ni fiq të kuqe. U vesha zi dhe e kisha Fazli Balën me veti dhe ni, kush ka qenë tjetër, unë dhe Fazli Bala. M’duket që ka qenë edhe dikush, ni bashkëpunëtore mrapa. Ka qenë ajo që shkrunte. Shkum në Likoshan aty. Ajo që ndodhi familjes Ahmetaj. Se m’tha Pajaziti duhet me shku se dyshojshin mos kanë pasë, mos kanë bo dhunë.

Kur shkum aty, hym në atë shpi karshi aty. Aty ishin kanë tre djem të ri. Ata që kishin kanë mshef naltë. S’e di a e din ngjarjen? Ata krejt ngjarjen e kanë pa. Se krejt policia masi i kanë malltretu, i kanë vra. Se të nesërmen kur jemi nisë i kemi gjetë me dhom e me krejt i kemi pru nëpër ato kaçubat që i kishin pasë asi. Malltretu e vra. Tregonin për tha, “Krejt i kanë marrë buktë atje”, që ishin bo gati me hongër bukë atje kur kanë ardhë hilikopterat. “E kishin marrë sofrën e djathin”, ata naltë aty. Kishin hypë naltë, e kishin ngreh shkalltë, kshtuqë kanë shpëtu. Aty kanë qëndru. Nifar’ Jetliri e tre. Kanë dalë në gazetë disa herë po unë ma s’kom pasë rastin me pa.

Tregonin krejt ngjarjen qysh ka, çka kanë bo qysh i kanë malltretu. Janë domethanë dëshmitar okular që e kanë pa. Mandej shkum te ajo gruja që e kish me dy fmi që ia kishin vra burrin. Edhe ajo që ish mshefë. Mandej ni te kjo Sejdiu, te nana e katër djemve. Ajo tragjedi zot, zot, zot. “A kish ma rond”, tha, “se me e lutë bile për qat’ djalin 16 vjeçar qata me ma”. Ata ishin kanë bineq ata dy, Burim edhe s’di qysh i patën emrat te dytë. Njani kish pasë diplomu shkollën e lartë pedagogjike. Atë ditë ai t’u ardhë kish pasë diplomu qat’ ditë. Vllau tij përpara nuk i kishin pasë kallxu nanës. Tek masnej e kish marrë vesh ajo. T’u ardhë edhe ata e kanë mytë, te dytë.

Këtë të madhin ish kanë ma i madh ata e kishin mytë në vend edhe këta. “Kur ma morën edhe 16 vjeçarin çfarë tmerri”. Mandej edhe disa fshatra tjera se këto krejt u duhke me i bo përgaditje për me i bo kallëzimin penal për Tribunal të Hagës masanej. Na nali ushtria aty thashë, “Tezja m’ka dekë”, demek mu. Se isha veshë. Serbisht aty dhe kalum kollaj. Na pritke ky, na pritke ky që u kanë nënkryetar që diq anëtarë i këshillit. Kuku për mu qysh ia pasna harru emrin. Në Qyqavic na pritke në maje të Qyqavicës me na çu se na tha, “Po ju pres unë ju çoj hajde pa problem veç e keni problem me kalu qata te ura se osht’ ushtria aty”. Kështu.

Pjesa e Pestë

Lirije Osmani: Domethanë gjatë kohës sa isha në Paris ka qenë qëllimi me informu opinionin se çka po ndodhë në Kosovë. Ju e dini që domethanë, Franca ka qenë, nuk ka qenë e informune shumë dhe kemi pasë pak raporte me ta. Domethanë ishte puna me kriju ni, me kriju ni opinion dhe ni alarm se çka po ndodhë kur të vendoset me na ndihmu bota me e pasë edhe ata përkrah. Ka qenë shumë me rëndësi. Për këtë arsye mu ma kanë caktu krejt jugun e Francës, pra disa qytete të Francës dhe me orar. Në ora 04:00 kom pasë em tri studenta, në ora 08:00 me intelektual që ishin shumë të interesun me dëgju se çka po ndodhë në Kosovë.

Në grup e kom pasë atë nikoqiren ku kom fjet une te ajo. E kom pasë edhe përkthyesën profesionale se unë frëngjishten kom komuniku për punë, po për kësi niveli për opinion pak ma që osht’ nuk… e kom pasë përkthysen. Kom pasë historianin. Ka qenë Vironika Grap, historiane. Këto nikoqiret, zojat e shpisë, që ishin aktiviste të qitij komutetit katolik për dhunë, për ndihmë. Komiteti katolik nuk u kanë kështu për ndihmë, s’u kanë me premisa fetare, s’ka pasë lidhje. Po i ka ndihmu shumë Bosnjës përpara. Ju ka ndihmu shumë me programe. Ata kanë pasë për detyrë domethanë, kanë marrë detyrë me na ndihmu edhe neve, ma së pari për vendosjen e refugjatëve se pesë mijë refugjat kanë qenë në Francë në qat’ kohë.

I kanë bo veç projektet. Na e kemi bo edhe projektin se unë i thirra krejt avokatët që ishin në Francë me bo projektin që mund të angazhohen për me ju ndihmu njerëzve se qysh me u sistemu se qysh me i bo letrat. Nëse vjen puna me u kthy, qysh me u kthy. Domethanë, edhe me i bo qato aktivitete. Kjo, kjo ka qenë historiane. Kjo e kishte, ishte e njohur me histori. Kish pasë edhe libra me veti. Këto gratë kishin ble libra se çka kishte ndodhë në Kosovë. Këto zojat e shpisë ishin intelektuale gra po ishin penzioniste, aktiviste. Qysh punojnë mo kta.

Përndryshe kjo e ka pasë burrin neuropsikiatër që ka punu në Stankovec. Unë kom qenë edhe në Stankovec. Gjatë kohës sa isha në Francë unë kom qenë, kom shku afër Preshevës ni fshat ku ka qenë i burgosur ky kryetari i komunës. Tani kom shku në Çegran, në Stankovec. Krejt i kom intervistat e ktyne të shpërnguljeve që kanë qenë. Krejt kanë tregu raste. Po kisha shumë raste për njerëz që i kanë vra, qysh i kanë malltretu që janë shumë asi. Mandej kom punu pak qat’ kohë që isha qëllova me këta avokatët, me këta mjekët e botës. Kom punu pak edhe për ata.

Bile n’kohën kru 20 mijë qytetar prej Kaçanikut janë nisë maleve me dalë anej kah Shkupi thirrën n’telefon. Unë i përkthejsha ktij. Quhej Alban ai përgjegjësi. Ish ni njeri i ri ashtu kryesisht. Mandej masnej dulën m’i marrë edhe disa refugjatë që ende i bijshin njerëzit edhe kur kish i bijshin njerëzit prej Kosovës që i shtijshin në Bllacë. Bile ni fotoreporteri të Rilindjes, dy vajza që erdhën i mora, nuk i lash me hy në Bllacë. Mandej policia, “Kush je ti?” E kisha atë shenjën e mjekëve të botës kshtuqë shpëtova. Mandej këto intervistat rreth të burgosurve rreth krejt çka po bohet kanë qenë në shtypin françez ka pasë njoftime.

Mandej kur e morën këtu prap Millosheviçin më intervistun thashë, “Drejtësia erdhi shumë vonë, masi u bonë ton ato masakra në Bosnje dhe çka po bohet në Kosovë. Mandej çka jemi t’u punu, sa refugjat janë e si osht’ situata e tyne e çka po ndodhë në Kosovë e çfarë pritni për të ardhmen. A do të rrini këtu a do të shkoni?” Përveç asaj i kom informu edhe për ato se çka po ndodhë nëpër këto qendrat ku janë pranu këta refugjatët.

Anita Susuri: E koha kur kanë fillu bombardimet? Pastaj edhe Bajram Kelmendi osht’ vra.

Lirije Osmani: Atë natë… po unë s’kom qenë këtu. Atë natë kom qenë në, qat’ natë që kanë fillu bombardimet unë e kom përfundu aty misionin që e kom pasë të caktune nëpër qito qytete. U ktheva në Paris dhe po më thirr drejtori i komitetit katolik. Po thotë, “T’lutëm a munesh me shku në qytetin Chateaudun?” Osht’ 200 kilometra Parisit. Tha, “Se shumë janë të interesun me marrë vesh se çka po ndodhë në Kosovë”. Unë i thashë, “Po, veç gjema ni përkthyese”, se kjo Fatimja veç s’mujsha me gjetë.

U kanë ni Sabina Subashiç. Ajo ka qenë e Bosnjes refugjate që kishte mbetë në Paris. E kishte kry fakultetin aty. Ajo me burrin e vet e kanë bo ni film dokumentar me mu. Prej u bo ni, në Serbon, u bo ni demostratë krejt qytetare, studenta e krejt çka ishin atëherë veç m’i prun do mikrofona n’kry edhe, “Kush je ti?” Mandej më çun në shpi, nejse ajo osht’ tjetër ju tregoj masnej. Tashti, thashë, “Po”. Erdhën më morën dhe më çun atje në Chateaudun. 08:00 sahati fillojke. Ishin mbledhë qytetar plot. Unë tamon t’u u bo gati me fillu kur po hin kjo Sabina tha, “Lirije”, tha, “filloj bombardimi”. Ajo u gëzu, m’u kputën kamtë në atë moment. Edhe u gëzova edhe u preka (qan), çka bohet.

Ju kërkova falje shkova shpejt në telefon e mora meniherë bashkëshortin. Tha, “Qitu jemi t’u pi”, demek ishin gëzu atë natë. Mandej u ktheva meniherë dhe vazhdova. Mandej pytshin dhe i informova thashë, “Kush?” Krejt forcat e NATO-së kanë asi. Ishte ni… pastaj u interesojshin. Mandej hajde krejtve me ju kallxu pse çka ndodhi, tek ka ndodhë. Krejt. Kishte edhe asi njerëz që sa banor e nëpër vende tjera se këtu veç eskaloj situata. Ke ma e rëndësishme tash çka do të bohet e si do ta kalonin. Po ishte sa banor, unë thojsha, “Jemi 1 milion e 800 mijë”. U çu ni serb aty tha, “S’osht’ e vërtetë, s’pe flet të vërtetën se Milloshi ka thanë ‘6000 mijë janë’”.

Domethanë… se unë u çudita kur nijta për atë kartonin e gjelbërt. Pyta thirra dikond me kqyrë çka ka ndodhë me kartonin, çka domethanë ajo. Ajo domethanë ka mendu me i lanë nja 6000 mijë përniherë që m’i qit’ krejt jashtë. Qajo kish qenë asi. Ajo nuk më tregoj se osht’ kanë shumë e informune dhe ka punu shumë për të drejtat e njeriut. Po unë dhe ka qenë shumë pozitive, po, zaher i erdh keq me më kallxu çka. Nuk e besojsha që ajo nuk e din çka osht’ kartoni i gjelbërt që ju jepshin njerëzve. Kush me mbetë e kush me dalë prej ktuhit, ajo tmerr.

Anita Susuri: E familja juj a ka qenë këtu?

Lirije Osmani: Jo, unë kur asi mas ni kohe domethanë unë ata i kishin pasë qit me trena, çiken teme me fmi. Vjehrren e saj me tre djemtë. M’duket që edhe bashkëshorti ka qenë, edhe ai m’duket. Po edhe ai ka qenë me tren. Nuk e di a ka qenë edhe motra. Mandej mas ni kohe ma mundësun me shku m’i gjetë. Këta ishin në Stankovec mora vesh unë. Kur kuptova që janë në Stankovec atëherë me mu erdhën edhe këta, këta bre, erdh edhe ni avokat. Ai aty e takum këta disa anëtarë të familjeve të ktyne që i vranë në atë far’…

Anita Susuri: Reçak?

Lirije Osmani: Reçak po. I murr ai intervistën, unë përkthejsha ai i intervistoj ata. Masnej e pa situatën. Ai ish ardhë me kqyrë situatën çfare osht’ dhe me shkru. Mandej i gjetëm kta të familjes teme. S’mujshe m’i gjetë po meniherë ram në kta. Bisedun e kryn me këta.

Anita Susuri: Qysh e keni marrë vesh që janë në Stankovec familja juj?

Lirije Osmani: Në Stankovec e kom marrë vesh m’kanë thirrë n’telefon m’kanë kallxu që janë, përmes dikujt. Kishte qenë në Bllacë vajza ime ni javë ditë, tha, “Me fmi katastrofë u kanë tepër”. Mandej Flaka kish pasë thanë se Ilira ka punu me ni organizatë joqeveritare, “Osht’ në Stankovec”, e diqysh kanë hi e kanë marrë, a din. Qishtu.

Anita Susuri: Çka keni dëgju diçka që shumë ju ka lanë përshtypje?

Lirije Osmani: Çka kom dëgju? Aty kom pa tmerrin. Kushtet, janë mundu boll po kushtet kanë qenë katastrofike. Mandej rasti i ktyne. Shumë raste tjera. I kom të regjistrune këto. Masnej këto nëpër kampe që i kom marrë që i kanë përjetu edhe ata dhe që kanë arritë nëpër kampe masnej. Qisi, dhunë, vrasje, ndjekje. Bo rend ashtu krejt qytetarët me i qit’, “Mbledhni senet”. Iliriana pesë minuta, “Krejt na kanë qit pa mujtë me marrë as tesha as sene”. Kjo me fmi. Ajo me tre djem. Po fati që, a din, kanë mrri deri te treni. Masnej kur kom marrë vesh për Bajramin, kuku, katastrofë.

Anita Susuri: A e keni marrë vesh shpejt? Mas sa kohe e keni marrë vesh?

Lirije Osmani: Për Bajramin meniherë kom marrë vesh se m’ka lajmëru njana e kësaj federatës ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Unë isha atje për 50 vjetorit e aprovimit të deklaratës univerzale për të drejtat e njeriut edhe e kisha të njohtun. Ajo e ka pasë, e ka pasë shok shumë u njoftu me këtë Fehmi Aganin. Ajo m’pat’ lajmëru edhe për Fehmi Aganin. Shumë shumë, tepër keq. Për Bajramin masnej pata ardhë me ni avokat, kemi ardhë te Nekibja me i çu aty.

Anita Susuri: Pas luftës?

Lirije Osmani: Jo, ma përpara kemi pasë ardhë m’doket. M’fal, m’duket qaty diku, hala u kanë situata nuk u kanë bash asi. Se kem nisë me atë avokatin me shku nëpër këto, nëpër Stankovec mandej patëm… katastrofë. Shumë se me Nekiben kemi qenë shumë shoqe të ngushta, kemi punu bashkë edhe në gjyq. Atë Kosovaren s’muj me pa (qan). Shumë tragjedi e randë. E ka pasë atë djalë bre, kuku çka u kanë i mirë. Punojke në Vuçiterrnë e ka pasë ni ksi me inxhizu mushknitë. S’po m’kujtohet tash. Po Bajrami kuku çfarë pune ka bo, çfarë i zoti, s’e ka kursy vetën nëpër ato tubime kur shkojke në Beograd. U kanë fenomenal njeri, shumë ka dhanë për këtë Kosovë. S’e di sa ia dijnë njerëzit, s’e di.

Anita Susuri: Tezja Lirije, ju m’tregutë ndërkohë që familjen e keni strehu në Francë pastaj jeni kthy meniherë.

Lirije Osmani: Po. Unë familjen e kom strehu se hala ishte… prej Stankovecit. Domethanë familjen e gjeta në Stankovec në gjendje shumë t’keqe shëndetësore. Sidomos domethanë, kishin psu mjaft domethanë rrugës e sidomos… dihet në Bllacë. Pesë ditë kanë qëndru në Bllacë me ato malltretimet me fmi t’vogël. Mandej ju gjetëm ni strehim aty mandej masi, mas Bllacës ajo… mas Bllacës ajo u kanë strehu pak në Shkup, në Shkup para se me ardhë në Paris. Situata veç gati hala s’kishte përfundu këtu situata po kur, sa ishte në Shkup erdh ky Urli Boner.

Sepse gjatë kohës sa unë isha aty ky Partia e Gjelbërt organizoj me më dërgu mu në Strasbourg për me pasë kontakte me katër departamente për të drejtat e njeriut dhe për çashtje të Kosovës. Unë u takova me tre prej tyre e ky i katërti ishte Urli Boner. Ai ka qenë personi i parë që ka ardhë në Kosovë me mision. Këtu ishte kanë i vendosur në Shtëpi të Armatës. Ka pasë kuptu që jom unë atje dhe më thirri në telefon se masi kishim bisedu rreth situatës në Kosovë. Unë po i thom, “Çka do të ketë? A do t’na ndihmoj dikush?” Mendimi i tij ishte që nuk hin tash kush n’luftë për ne.

Atëherë kur pat’ me shku tha, “T’lutem ku e ki vajzën?” “Në Maqedoni”, i thashë. “A muj”, tha, “me kontaktu?” Thashë, “Po mundesh me kontaktu”. U takun në Hotel Kontinental. E kishte taku vajzën. Mandej kur u kthy po m’tregon që vajza osht’ mirë edhe që domethanë na ishim t’u bo përpjekje për me ia siguru me ardhë në Paris. Kur jom kthy unë prej atjehit. Erdh Iliriana nejti ni kohë, vajza me asi. Po ata dojshin me u kthy. Kur fillun me u kthy, u kthy vajza e motrës që ishte profesoreshë. Se i thirrën ma së pari arsimtarët kur këtu filloj situata me u stabilizu. Atëherë u dashtë me shku ku krejt… dojke me u kthy bashkëshorti, s’dojke me nejt ai atje.

U kthy edhe ai. Kish pasë çelë këtu ni zyre. Kur ka ardhë këtu zoti Urli këtu e ka pa atë firmën Lirije Osmani dhe kishte pasë hi e kish pytë bashkëshortin për mu. Nejse, unë isha hala atje në Paris. Kur u ktheva krejt unë puna e parë që bona shkova n’zyre te ai. Bisedova me të ju falënderova shumë për që është taku me vajzën. Më interesoj se çfarë kanë ndërmend me bo. Mes tjerash e kishin bo strukturën organizative të komunave po nuk e kishin përfshi as Gjakovën as Ferizajin. I thashë, “Pse?” Tha, “Qishtu m’kanë thanë”, “Jo”, thashë, “Gjakova osht’ çerdhe e patriotëve shqiptar, osht’ çerdhe e inteligjencës. Gjakova diçka po më doket shumë jo punë e mirë”.

Mandej, nejse bisedum pak me to. Thashë, “Unë prap ka me u kthy se kom hala punë atje që duhet m’i përfundu ato letrat edhe angazhimet”, që i kishin bo me ni grup avokatësh për me ndihmu kosovarëve për m’u kthy të gjithë. Se disa nuk dojshin me u kthy po ata që dojshin me u kthy u duhke patjetër me ju ndihmu qysh me, qysh i marrin letrat, qysh i marrin ato për udhëtime, disa shpenzime e gjana tjera. Aq sa kom mujtë me bo domethanë, sa kom qenë atje. Mandej…

Anita Susuri: Kur jeni kthy përfundimisht?

Lirije Osmani: Jom kthy, po, ka fillimi i vitit domethanë vitin 2000 osht’ konstitu oda, unë nuk kom nejt në Paris. E kom lëshu banesën dhe masi kom ardhë dhe mandej ni… pata, sa isha aty sa ishte… ma mundësun me organizu ni takim me domethanë me organizimin e tyre. Kur i thirra të gjithë avokatët që ishin në Francë për me bo ni projekt. Projekti i bo e boni Adem Bajri dhe Gani Tigani për me ju ndihmu domethanë, projekti u bo se ata dojshin me u kthy po me punu. Se unë nuk mujsha tash me u marrë edhe me organizim edhe me asi.

Përveç këtyne ke që thashë edhe ky Kolë Berisha, nënkryetari. Qat’ ditë që u kthy kryetari Ibrahim Rugova. E thirrën në pritë edhe ai meniherë u kthy për Kosovë. Ishte, kishte dëshirë me prit kryetarin dhe na vazhdum mbledhjen. U kry mbledhja dhe në ndërkohë ishte duke pritë ni delegacion i avokatëve pa kufi të Francës. Ata insistonin gjithsesi me u taku me mu dhe kanë pritë derisa u kry mbledhja dhe më propozun, “A mund ta bojmë ni…” se ata kishin punu në Palestinë. Ka qenë ni rast i vrasjeve me doktora ka pasë ni, i kanë djegë do doktora që ju kanë vdekë pacientat. I kanë pasë mbrojtë. U kanë ni aferë shumë e madhe në Palestinë ka ndodhë ajo.

“Ju kemi ndihmu atyne dhe jemi të interesun me ardhë me ju ndihmu edhe njerëzve t’juj që janë nëpër burgje. A jeni të gatshëm me bashkëpunu?” “Jemi të gatshëm me bashkëpunu”, thashë, “po unë nuk jom ajo që muj me ju dhanë përgjegje se na e kemi kryetarin”. E kemi pasë kryetarin tonë i cili e ka rujtë nxehtësinë e Odës së Avokatëve me shumë vite. Se dojshin me suprimu Serbia edhe Odën e Avokatëve po ne mbetëm të pavarur qashtu. Mandej thashë, “Osht’ mirë ju me ardhë atje, unë ju takoj me kryetarin tonë dhe ju bisedoni me të. Nëse ai është dakord atëherë mundemi me bashkëpunu se unë vet nuk muj me vendosë. As nuk jom në bordin”.

Ata erdhën në Kosovë u dakordun dhe e bom ni marrëveshje partneriteti me ta. Masnej kur e bom marrëveshjen për partneritetin ata, në ndërkohë e kishim ni ofertë prej agjensionit për zhvillim këtu në Kosovë. Dojshin me na ndihmu për me bo këta ndihmën juridike. Sepse u shihke që oda, avokatët janë të shpërndan, avokatët s’janë kërkund. Tash kish nevojë me ju ndihmu njerëzve m’u kthy në gjendje të maparshme. Domethanë me u kthy kush mundet nëpër shpija, nëpër banesa të tyne, nëpër punë. Domethanë kishte nevojë shumë. Na e bom atë marrëveshje partneriteti dhe u bo edhe ai, biseda rreth qatij projekti. Po duke pasë ma së pari me u rekonstruktu Oda e Avokatëve. Kush do ta merr Odën e Avokatëve me punu se aty kishte punë.

Mandej vendosëm qashtu edhe e mbajtëm mbledhjen e kuvendit të Odës së Avokatëve. Në vitin 2000 kjo ka ndodhë. Kuvendi i odës meqenëse unë ju shpjegova projektin, se nuk isha e interesune. Isha e interesune me, me punu pak për veti. Atëherë me shumicë domethanë krejt ken për me marrë une se nuk ishin edhe n’rrjedha se çka duhet të bohet. Atëherë më zgjedhën kryetare të Odës së Avokatëve. Tani kur erdh puna kur u definu puna e projektit me agjencinë europiane për rindërtim atëherë u bo projekti dhe i sigurun ato… na i tham, “Le t’vijnë le t’punojnë n’zyre tona dhe le të vazhdon”.

U bo projekti. Në 30 qendra të Kosovës u çelën zyrat e ktyne avokatëve që punojshin edhe që paguheshin prej agjencisë europiane. Mandej u konsitu Oda e Avokatëve unë u zgjedha kryetare, u zgjedh bordi i asi. Masnej fillun këto kontaktet me botën. U bo puna e parë që ndodhi prap këta erdhën se domethanë na donim, kishim edhe amerikan. Shoqata e avokatëve amerikan gjithashtu na kishin ofru edhe ata ndihmë. I kishim kushtet me pasë me të vërtetë me punu shumë dhe domethanë me pasë rezultate. Se vet ju e dini qysh shkon këtu te na kur merr dikush ni detyrë njani, angazhohet tjertë…

Atëherë u konstitu oda. Këta erdhën me projekt. Projektin e parë që e patën për etikë profesionale. Patën vet. Na etikën profesionale as s’kemi… kemi bo në fillim para 30 vjete e ka bo dikush po na ma s’e kemi… se qysh do të sillet avokati, cilat janë përgjegjësitë, mënyra e lëshimeve që bohen, qysh sanksionohet e krejt ato. U bo rregullorja dhe puna filloj shumë mirë. U bon 30 organizata knej oda u konstitu me krejt programet. Mandej fillun kontaktet me këta shoqatën e avokatëve amerikan. Na kanë ndihmu jashtëzakonisht.

Ni ditë shkova te udhëheqësi osht’, ka qenë ni Gregor Gisvor. Thashë, “T’lutem a ka mundësi…” se krejt ish avokatët u bon gjykatësa. Tash na nuk kishim ma avokat, ishin mbetë ni numër shumë i vogël dhe krejt në moshë. “A ka mundësi”, thashë, “kemi shumë të ri që kanë diplomu me ju mundësu ka dy-tre vet m’i çu nja dy-tre vet m’i çu nëpër Odë të Avokatëve dhe me ju bo ni pagesë, 100 euro, ma tepër jo”, “Po, si jo”. Shumë ju duk projekti i mirë. Tha, “A nuk po tutesh prej konkurencës?” Thashë, “Le bre na jemi krejt mbi 60 vjet”. Prej asaj ditës ai projekti i caktova Destan Rukiqin ai e ka udhëheq atë projekt. E ka pasë edhe arkatarin e vet.

Ata jo veç që asi po ju dhanë edhe kah 300, bash mas luftës kur ishin ma… u punësun 20 të parët e dhanë betimin. Herën e dytë unë i lypa dy-tre ata 20 vet i pranun. U bo programi, projekti mandej u bo herën e dytë 40 vet. Tash janë bo me mijëra avokat, mbi 1000 ka mrri numri. Ajo diqysh osht’ nifar’ kshtu, jom shumë e lumtur që ka pasë sukses. U majt qajo takimi për kodin e etikës profesionale masnej na e përgaditëm kodin tonë. E pam çka osht’ kodi i etikës profesionale, sjellja e avokatëve, raporti me palë, raporti me klienta tjerë, raporti me… përgjegjësia ndaj palëve. Domethanë ka qenë ni punë, kemi punu jashtëzakonisht shumë.

Mandej unë çdo, çdo mbledhje që u bo, dy-tri herë m’ka ra me shku jashtë në Vienë kur u bo kjo mbledhja vjetore e avokatëve të Europës. Na kanë kyç edhe aty. Gradualisht mas ni kohe edhe u bom, na pranun në këtë Asociacionin e Avokatëve të Europës. Kshtuqë kemi avansu shumë shpejt po patëm ndihmë. Domethanë patëm ndihmë edhe prej Francës. Mandej më thirrën Juristët Pakufi ata kishin punu shumë në Qeki. Ata ishin të interesum me na ofru neve përvojë për çashtje ekonomike. Mirëpo ajo na dështoj përshkak se dy organizata nuk ishte e mundur. Masi veç ishim partner me këta s’kish kuptim me ju…

Ajo na ka mbetë pa u realizu. Përndryshe mandej ka vazhdu me qat’ tempo. Tash kemi arritë me bo edhe ni ndërtesë, domethanë këta avokatët e ri e kanë bo edhe ndërtesën për avokat. Janë kriju kushte shumë t’mira. Vetëm osht’ me rëndësi etika. Shumë osht’ çashtje interesante me mujtë me u respektu. Pastaj mas asaj tamon asi… më caktun me agjencinë shtetërore të Amerikës kem punu me kriju Këshillin Gjyqësor, strukturën e Këshillit Gjyqësor. Më kanë thirrë mu me qenë ni prej atyne që muj me dhanë kontribut për shkak se e njoh sistemin edhe gjyqësor edhe asi.

Ka qenë edhe Kartan Baruti, ni ish gjykatës shumë i njohur. Kemi punu edhe Hidajet Hyseni ka qenë ni administrator i Gjykatës së Gilanit. Ai e njifke administratën. E kemi domethanë për gjashtë muj m’duket gjashtë muj kemi punu intenzivisht. Osht’ bo struktura e Këshillit Gjyqësor. Sipas kushtetutës domethanë gjyqësia osht’ pushtet, qeveria osht’ pushtet në veti. Janë tri pushtete dhe domethanë nuk mundet me u përzi në punë të… qeveria nuk mundet me u përzi në punë të gjyqësorit. Se tri pushtete janë kuvendi, qeveria dhe gjyqësori. Po nuk e kishim strukturën që i udhëheq. Domethanë struktura.

Tash kond me zgjedhë, s’kishim. Krejt gjyqtarët, ish avokatët dojshin që kanë qenë ish gjyqtar që janë bo avokat prej zorit dojshin me u kthy në gjyq. M’kishin pasë emnu mu kryesuse e Këshillit Gjyqësor sepse amerikanët e kishin fitu projektin me bo, me e bo vetingun. Na veting shqiptarët vështirë që mujmë me bo. M’i hjekë këta me i pru tontë ajo nuk shkon ashtu. Unë masi e lexova, masi pranova, çka me bo punën tem e lash. Po aty s’kemi pasë t’drejtë me pasë rrogë për shkak se kemi qenë të regjistrun si avokat. Me urdhëresa administrative të Haki Rubit unë u zgjedha kryesuese e këshillit u duhke ni zëvendës serb Zika Jokanoviç që ish avokat i mirë që ka punu shumë shqiptarëve ju ka ndihmu shumë. Ai ka fitu po shqiptarëve ju ka ndihmu shumë dhe ka pranu me u kyç. Ni prej Prizrenit ni Bilgaipi edhe ai.

I kanë thanë atij që, “Lirija osht’ gru e ndershme, dëgjoje Lirijen mos ki dert, mos u brengos, pranoje”. Na kur erdhëm thashë, “Po shkojmë”, çikës, “po shkojmë po bisedojmë me këta që e ka fitu projektin”. Bile ma kishte çu ni letër falënderuese për bashkëpunim, qitu e gjeta. I thashë, “Na duhet me bashkëpunu”, tha, “Jo, ju zonja Lirije e keni lexu ligjin”, thashë, “Po”. Tha, “Për Këshillin Gjyqësor duhet, ju s’keni të drejtë me u përzi në çashtjen e moralit dhe etikës”. Domethanë moralit dhe pasunisë. Si i kanë fitu gjyqtarët pasuninë dhe si janë sjellë me njerëz domethanë. A kanë punu me lidhje a jo.

Atëherë ju falënderum dhe domethanë… mandej m’u lëshu gazeta Kosova Sot t’u m’shajtë. Se e kom pasë landën e pronarit të gazetës me ni firmë sllovene. Landa ka pushu se unë zyrën e kom mshelë. Po unë jom konë përkohësisht nuk kom mujtë me u çlajmëru prap e me bo asi dhe s’u konë e domosdoshme. Po për fat e gjeta në Kosova Sot njënen prej mbledhjeve. Kur kemi diskutu kur ka qenë çashtja e zgjedhjes së gjyqtarëve serb që kanë dhanë betimin në Serbi unë ma nuk isha kryetare e Këshillit Gjyqësor se erdh ky Peci. Reagova e para. E kish shti bile në ato që e shtijnë. Thashë, “Nuk vjen në konsiderim gjyqtarët që kanë dhanë betimin. Nuk kom kurgjo kundër ndaj gjyqtarëve se gjyqtarja që u zgjedhë osht’ gjyqtare e mirë. Munet me punu në gjyq lirisht ama duhet me çlajmëru betimin me dhanë betimin e Kosovës”.

Domethanë duhej guxim për këto sene. Duhej guxim dhe duhej me pasë kështuqë… domethanë edhe aty kom dhanë kontribut sa kom mujtë. Se sa i përket gjyqtarët që janë zgjedhë në… i kemi marrë për secilin person domethanë karakteristikat. Po po m’duket situata nuk osht’ bash qitash, shumë ka ndryshu. Ashtu qysh po jom e informune shpresoj t’mos jetë.

Anita Susuri: Zonja Lirije ju deri vonë keni punu tash së fundi keni dalë në pension?

Lirije Osmani: Jo unë në pension kom dalë në 2018-ten se unë s’ja kom pa hajrin punës muj me thanë. Kom se jom marrë me qisi aktivitete. Masnej… se u duhke dikush me punu. Unë m’vijke keq me refuzu punë që ishin për interes të shtetit se ndryshe nuk bohet shteti pa u angazhu të gjithë. Po kështu osht’ situata. Mu për punën që e kom bo jom shumë falënderuese m’kanë, m’kanë dhanë ni shpërblim kshtu, ni me shkrim dhe ni kshtu ni kujtim ni gastare kështu. M’kanë thirrë në San Francisko kom qenë. Kjo shoqata e avoaktëve amerikan publikisht para 2000 vetëve m’kanë njoftu për punën teme që kom bo dhe për suksesin që kom pasë.

U duhke me shku me dhanë betimin në Beograd se ka pasë me ardhë njo i kësaj Georgias. Edhe ata e patën si njo prej gjyqtarëve ma të mirë. Unë nuk pranova thashë, “A bon në Shqipni?” Në Shqipni ma kanë dorëzu. I falënderohem shumë edhe Gjykatës Supreme të Shqipnisë dhe organizimit që e kanë bo se me të vërtetë i kanë, m’kanë respektu. M’kanë thirrë edhe disa profesor të universitetit dhe e kanë organizu atë takim. Ka qenë shumë, shumë ni mirënjohje ashtu.

Anita Susuri: Zonja Lirije, nëse doni edhe për fund me shtu diçka?

Lirije Osmani: Për fund s’e di a kom harru diçka. Po masnej si gjithmonë m’kanë caktu në Komisionin Kushtetues. Kom… kemi marrë pjesë atje kemi qenë në Shkup disa ditë me amerikan që na kanë ndihmu dhe na ka inkuraju qysh duhet me punu. Kemi punu masnej në grupe punuese. Unë kom qenë në grupin me Nekiben. Kryetare e kemi pasë ish gjyqtaren e Gjykatës Kushtetuese e cila osht’ ni gru shumë e zoja, zonja Mushkolaj. Mandej kemi shku në aktivitete. Një prej aktiviteteve ka qenë për me informu opinionin për draftin e kushtetutës në Kosovë. Me ju tregu. Unë… secila i kemi bo tonat për shembull për gjyqësorin kush.

Mandej unë kom bo edhe pjesën e ktyne organeve të pavarura siç janë këshilli zgjedhor, mandej ombudsperson, avokati i popullit, mediat. Kom punu e kom pasë në grup punues Ylber Hysën dhe këtë kryetarin e komunës aktual të Gjakovës. Qe kështu. Edhe këtu jom mundu me dhanë ni kontribut aq sa di.

Anita Susuri: Faleminderit shumë edhe për intervistën edhe për kontributin e juj!

Lirije Osmani: Faleminderit edhe juve!

Download PDF