Pjesa e Dytë
Kaltrina Krasniqi: Kur jeni njoftu ju me Vehapin?
Sazan Shita: Në Gjakovë kur kom qenë.
Kaltrina Krasniqi: A po na tregoni pak për…
Sazan Shita: Po. Nihere ka ardhë në klasë na ka majtë ligjerata. Mas asajna, në Gjakova na kanë shti me lujtë balet se i kanë pa fotografitë… edhe sallën e atje në Gjakovë, si kafe, si çka ka qenë, nuk e di, veç ka qenë një sallë e madhe. Aty kom lujtë edhe unë. E tash kur u kry shfaqja, ai i zoti i kafës më uli, si aty, dy karrika ishin, Veahpin e kish ulë aty, edhe mu m’uli afër. Unë as që… veç puna e fatit. Mandej prej aty filloi njoftimi edhe u fejumë. Po tu qenë të fejumë, Vehapin e transferunë në Tiranë si përkthyes, prej shqipës në serbisht dhe anasjelltash. Në ndërkohë…
Kaltrina Krasniqi: Në cilin vjet osht’ kjo?
Sazan Shita: Qysh?
Kaltrina Krasniqi: Në cilin vjet?
Sazan Shita: Cilin vjet? Në ‘45.
Kaltrina Krasniqi: Mas luftës domethanë?
Sazan Shita: Po, po, mas luftës në Gjakovë. Mas luftës. Edhe në ndërkohë baba, ky axha i… vllau i vet i madhi edhe nana e shesin shpinë në Gjakovë, atëhere me dukat e kanë shitë. Edhe po dojnë mu transferu edhe këta me ble shpi në Tiranë. Mu më lajmëroi Vehapi, po thotë, “Kështu, kështu, kështu, po martohemi edhe ti hajde me ata”. Thashë, “Kursesi”. Tha, “Pse? Ti e don Shqipninë”. Thashë, “E du Shqipninë, po nuk muj m’u largu prej prindërve”. M’u dok shumë vështirë m’u largu, nuk di, fati. Veç… prej fatkeqësisë fat ka pasë. Ai mandej mas një kohë shkon te Enveri, se në presedium aty ka qenë, shkon te Enveri edhe i tregon…
Kaltrina Krasniqi: Te cili Enver?
Sazan Shita: Qysh?
Kaltrina Krasniqi: Te cili Enver?
Sazan Shita: Enver Hoxha. Qaty ka qenë Mehmet Shehu, krejt ajka. I thotë, “Unë jom i regjistrumë…” Se ka qenë i regjistrumë në Beograd në fakultet, “Në qoftë se osht’ e mundur, unë kisha pasë qef me vazhdu”. Ai për arsim e për kulturë, menihere… tri rroga ja ka dhanë pa pasë nevojë, pa punu, edhe e ka liru. Atëhere kur erdh në Gjakovë, mas ni kohe u martuam.
Kaltrina Krasniqi: E mandej?
Sazan Shita: Mandejne, mas martesës, në Gjakovë tash, u transferu në Prishtinë. Vllau i madh, i ka thonë vllaut të vet që une po du m’u nda. I ka pasë dy motra, dy vllazën edhe nanën, babën jo. Baba i ka pasë vdekë. “Mirë”, thotë. I thrrasin njerëzit, dahën. Tash ky me ato të holla, të gjithë thojshin, “O e ka marrë çikën e Ethemin, Idriz Devës, tash rrush e kumulla ka m’i bo paret Vehapi”. Se demek, jom mësu une me jetu mirë e në Gjakovë ka qenë jeta pak ma e thjeshtë. Edhe mu m’ra n’vesh ajo fjalë. I thashë, “Kqyre Vehap ça po t’thom, t’lutna bleje shpinë, se unë s’muj me i duru me folë njerëzit për mu pa nevojë”. Une me të vërtetë kom qenë e familjës… vetëm nuk jom mësu me jetu… na kemi qenë të thjeshtë. Baba nuk ka pasë lluks.
Kaltrina Krasniqi: Edhe ni here, qysh ka qenë emri i babës t’juj?
Sazan Shita: Ethem Deva, Ethem Idriz Deva. Në libër osht’ qaty.
Kaltrina Krasniqi: E Xhafer Devën çka e ka pasë?
Sazan Shita: Kusheri, të largët.
Kaltrina Krasniqi: Po familja Deva paskan qenë, bajagi shumë paska jetu në Mitrovicë, a po?
Sazan Shita: Po, ai librin që e ka shkru Xhafer Deva, 370 vjet që jonë shpërngulë prej katunit Deva, jo i Gjakovës. Po qaty osh’t katundi Deva, osht’ afër.
Kaltrina Krasniqi: E tregomni tash, mandej çka vendosi burri?
Sazan Shita: Eh, mandejne kur erdhëm këtu në Prishtinë, njëherë me nji shpi me qira, mandej në qit’ shpinë. Ktu ni Straja osht’ qitu kojshi, e ka pasë t’njoftun Vehapi, i ka thonë, “Mixha Sulë, a din dikun ti ni shpi që shitët, se kom nevojë mi ble?” Thotë, “Po, kojshi meje osht’ i ni doktor Panteliqi, osht’ shpi e mirë shumë”. Vjen, për ni gjysë ore, bon pazar, ja jep koparën, edhe shkon në mledhje. Kur vjen në shpi, tha, “E bleva shpinë. Edhe menihere nesër kemi m’u bajtë”. Edhe u bajtëm. Atëhere kjo shpi, ehe {onomatope}, ka qenë… s’ka pasë shpi ma t’mirë, për n’atë kohë.
Kaltrina Krasniqi: Sa osht’ e vjetër shpia juj?
Sazan Shita: Kumeditë sa, në kohë të Tuqisë, e yhyyy {onomatope} tapiat jonë qaq t’vjetra sa… vetëm osht’ renovu. Ni here edhe doktori e kish pasë renovu, mandejna edhe qiky djali jem osht’ arkitekt, edhe ky e ka… veç nuk e ka hupë atë pamjen e vjetër.
Kaltrina Krasniqi: I ka dikun njiqind vjet, ma shumë se njiqind vjet?
Sazan Shita: Qy qy, unë 70 e sa vjet jom qitu në shpi, njiqind vjet e kusur, ja dyqind, treqind vjet se… tepër, tepër e vjetër. Tash u bo halë në sy, “E blen shpinë e Panteliqit…” Hajt, hajt, hajt, e burgosën.
Kaltrina Krasniqi: Për çfarë arsye?
Sazan Shita: Ka i ka marrë paret tashti. A din qysh? Për ni vogëz t’vogël, don me bo t’madhe. Megjithëse, ky as nuk i ka shitë, as… vetëm… nejse s’osht’ me randsi. Une kom qenë shtatëzanë me çikën, vajzën time, Zanën. Ajo ke kiamet për ne. Tashti, dy motrat, vllau, une, nana e Vehapit… të gjtihë, ata tu u shkollu. Une qitu n’gjimnaz, kena pasë derën afër, dilsha në mësim.
Mandej hyni në punë motra e madhe e… s’kishim t’ardhuna. E Vehapit, motra e madhe e Vehapit, ajo u bo mësuesë. Ma s’pari n’shitore, veç mandena mësuese. Vazhdoi shkollën, edhe n’punë edhe vazhdojke. Kanë qenë shumë t’zgjutë. E kom pasë nanën e Vehapit tepër t’zgjutë, ajo ka qenë… veç që s’ka pasë shkollë, se e zgjutë tepër. Edhe fëmitë e kanë trashëgu, si duket edhe babën e kanë pasë, nuk e di për babën se nuk e kom pa, nuk e kom gjetë.
Tash m’leu vajza, tri ditësh, e kom çu n’burg qitu, ni dritare e vogël {ofshan} e kom afru. Qaty e ka pa Vehapi vajzën edhe mo nuk e ka pa, e ka pa kur kur ka ardhë në shpi, vetëm… njimbëdhetë mujë, prej nji vendi në vend tjetër. Në tre: Prishtinë, Gjakovë, Pejë. Nëpër OZNA tu i shëtitë, tu i marrë n’pytje. Njibëdhetë mujë e sa, mas aty… tha, kur shkova m’u taku, tha, “Sazan, a din çka don m’u bo? Du me pranu me thanë, ‘Unë e shita shpinë’. Për me mujtë m’u liru se jom mërzitë me këto malltretime”. Edhe hajde tash dolën në gjyq, për shpi që e ka shitë shpinë, me dukat që u shitë, pesë vjet… ky Ali Shukriu ka qenë prokuror…
Kaltrina Krasniqi: E pse çka ka lidhje që e ka shitë me dukat, a s’ka qenë ajo…
Sazan Shita: A din çka? Atëhere partizanët kishe, “S’dojna me u bo shpija, s’dojna me u bo kështu, dojna me konë tonë nisoj…” Pallavra kanë qenë ato të gjitha. Po qashtu ka qenë, nuk e di, kiamet veç ka qenë. Edhe, tash, Ali Shukriu ka qenë prokuror, thotë, “Najstrožnija kazna od ped godine” [Dënimi më rëndë prej pesë vitesh]. Gati dy vjet i ka pasë t’bome burgun. Ni Nikolla Vujaqiq… e çunë menihere prej këtuhit në Kukavicë, në Serbi atje, fellë… që ka punu me Vehapin bashkë, ka qenë shumë njeri i mirë edhe e ka dashtë Vehapin, e ka çmu, e ka ditë me kon po flet e çka po flet.
Erdh nihere me m’pa, edhe tha, “Znaš šta?” “A din çka? Une t’kisha propozu, merri krejt ato letrat edhe shko në Beograd ne presidium, atje e kom djalin, djalin e… vllaun brat od strica [djalin e dajës]”. Tha, Marko Vujaqiq, “Ti vetëm shko lype ata, edhe dorëzoja qito, mos ki gajle”. I mledha krejt çka pat edhe po shkoj në Mitrovicë me i thonë babës që po me shku në… “Jo,” tha, “Kush t’lëshon ty vetëm?” Shkumë bashkë. Ai treni ka pasë kallaballëk, ftoftë ka qenë, s’kish vend… malltretim, mos pyt. Nejse, mrrimë. Kur mrrimë…
Kaltrina Krasniqi: Në Beograd?
Sazan Shita: Në Beograd. Kur policin e rrugës e pytëm, na tregoi adresën krejt edhe edhe gjetëm presidium. Rojës poshtë po i thom, “Kështu, kështu, kështu”. Tha, “Le letrën e njoftimit edhe hyp naltë”. “Çfarë numri osht’?” Ma tregoi numrin. Edhe une drejtë shkallëve, trokita një herë kërkush s’mu lajmëru. Trokita herën e dytë, prapë, t’tretën herë e çela pak derën, s’osht’ kërkush. Hajt thashë po hi këtu afër derës mos osht’, kur hina aty, thashë, “M’u ka deshtë Marko Vujaqiq”. Tha, “Nuk osht’ sot, osht’ n’pushim, ti çka ki për to, lemi mu”. Ja lashë krejt.
Mirëpo, nuk u bona rahat. M’vike diqysh… thashë, “Une kisha pasë qef me taku, se m’ka thonë vllau i vet me taku, s’e di adresën, s’e di…” Ma dha adresën. Interesant shumë mirë janë sjellë aty, nuk ka qenë si këtu. Kur me qatë adresë na me babën e gjetëm banesën. Trokita, ma çelën derën. Kur e çelën, ni holl i madh katror me dyrë anash. Si ta çelshe derën, një tavolinë në mes, katër vetë ishin t’u lujtë me letra. Une pyta kush osht’, ai u çu n’kamë tha, “Une jom”. I tregova, tha, “Bez brige” [Pa gajle].
Tashti u kthymë me babën. Nuk di a nji muj, a dy u kthy. Dy vjet veç, se veç i kish bo gati dy vjet. Erdh mas dy vjete. Lypke punë, kursesi, kta shokët e vet… interesant s’kanë mujtë me duru njeriun qe din ma mirë, interesant osht’. Vetëm shumë vetjaka, ashtu kom formu bindje une, edhe e re kom qenë mjaft, po prapë bindje kom pasë që s’po e durojnë vetëm pse osht’ i aftë. Vehapi ka qenë shumë i aftë. Jo, veç pse osh’t burri jem veç ka qenë i gjithanshëm shumë. Mandej ka majtë n’men shumë.
E murr i shkruhu nji librin, qoftëse muj me majtë n’men “Tihi Don” i [Mihail] Shollohovit m’duket ka qenë, me dorë. Zanën n’prehën, Zana ka qenë e urtë, s’ka qenë… ai tu e përkthy. Mandej dikur, shkoi i tha, te Xhavit Nimani, tha, “Ose m’jepni punë ose une po shkoj te tullat, po prej tulla. Une s’muj me nejt”. Shiti disa tesha t’shpisë e disa sende, veç prapë nuk bojke. Mandej ja gjetën ni punë…
Kaltrina Krasniqi: Nji pytje t’ja u boj. Mas Luftës të Dytë Botnore, krejt ajo puna që e ka pasë baba juj me qatë zejën që osht’ marrë, a ka vazhdu m’u marrë me qatë punë, a ia kanë konfisku pronën… apo qysh ka qenë?
Sazan Shita: Jo, jo, jo. Ka punu me rrogë mandej. S’ka pasë mo tregëti atëhere. Gjyshi ka vdekë herët. Kta djemët, ni vëlla e ka pasë rrobaqepës, këta tjerët qishtu kanë punu, jonë futë nëpër punë, shumë t’ardhuna t’vogla. E shumë shpejtë mandej baba edhe në pension ka dalë. Veç nana ka qepë, motrat kanë punu, edhe kështu kanë jetu.
Familje e madhe kemi qenë shumë. Gjyshi jem kish qenë, që e vogël kom qenë, para syshë m’rrin ni plakë me flokë të kuqe, edhe me gishat të lyme kuq. Atëhere nuk e kom ditë çka jonë ato, veç i kom thanë nanës, “Kush osht’ qikjo plakë?” Thotë, “Shumë po t’bohet vesvese. Ni plakë”. “E po, pse osht’ qikjo plakë te na. I ka flokët e kuqe”. Interesant, nuk di a i kom pasë tri vjet, a katër vjet. Tha, “E ka marrë gjyshi jot për sevap, se s’ka pasë kërkend”.
Edhe ni kusheri të vetin, i pa martum, ka qenë i smutë, gruja e vllaut nuk e ka deshtë, se edhe vllau i ka vdekë atij, e ka marrë gjyshi n’shpi. Ai kish qenë tuberkuloz. Merre me mend na sa fëmi, e sa kallaballëk n’shpi, edhe atëhere kush ka ditë çka osht’ tuberkulozi. Veç baba im i ka thanë nanës, “Kqyre çka po t’thom, fëmijët mos me i zhdrypë poshtë. Vetëm leni n’oborr, edhe leni nalt, në atë dhomë mos m’i lanë me hi. Edhe kurgjo mos me i dhonë më hongër”. Se vishin atje ni limon, ni fishek me rrush, krejt, jo si tash, atëhere shumë ka qenë…
Gruja e axhës tem e ka pasë ni çikë t’bukur, që nuk di ashtu… qaq e kom pasë lakmi atë bukurinë e saj që s’ka. Ajo gjithmonë e ka lanë poshtë, edhe çka ka tepru, naj rrush a çka ka prekë ai, kumeditë, ajo e murrë tuberkulozin çika. Tetë fëmijë rend i kanë vdekë axhës tim, se nji mas nji që kanë shku. Ma n’fund menzi që ka shpëtu i pari djalë ka qenë, Kadri Deva, mandena katër vajza. Vajzat janë gjallë, ai ka vdekë para dy viteve.
Kaltrina Krasniqi: Tregomi pak, se ju keni jetu në Mitrovicë, mandej keni pasë familje edhe në Gjakovë, tregomni pak…
Sazan Shita: Familjën në Gjakovë? Pse? Familjën e martume a?
Kaltrina Krasniqi: Jo, jo pytja osht’ kështu. Po mendoj, gjatë rinisë t’juj po i bjen që keni udhëtu në disa qytete, keni udhëtu në Mitrovicë, Gjakovë, Tiranë. Mandej jeni martu edhe keni ardhë në Prishtinë. Tregomni qysh ka qenë Prishtina qatëhere kur keni ardhë ju? Çfarë qyteti ka qenë?
Sazan Shita: Merre me mend, tashti qysh, une nuk muj as me paramendu… Mitrovica ka qenë e ndërtume ma mirë, Prishtina nuk ka qenë. Ka qenë… shtëpiat qitu naltë, ku osht’ bo blloku, kanë qenë shtëpitë bejlerëve. Qato shtëpi kanë qenë dy katëshe. Aty kanë qenë zotni tonë të Prishtinës. Tjera shtëpia nuk ka pasë, krejt rrugët, krejt… Ajo, tash ku osht’ spitali, hyyy {onomatope} atëhere thojshim, “Me shku n’spital…” Nuk ka qenë spitali, po rruga, kiamet u dokë, larg shumë. S’ka pasë ndërtesa t’mira.
Kaltrina Krasniqi: Domethonë qyteti osht’ ndërtu gjatë kohës kur keni fillu me jetu ju këtu?
Sazan Shita: Qashtu osht’.
Kaltrina Krasniqi: Tregomni pak qysh ka qenë qajo atmosferë e ndërtimit të qytetit?
Sazan Shita: U ndërtojke një ndërtesë, u lavdërojke, “U bo qikjo, u bo qikjo”. Tash merrshin edhe prej njerëzve që kishin rrogë, gjithkush ka dhonë t’holla. Jo shumë, po e kanë pasë t’caktume, qaq sa muj une me majtë n’men.
Kaltrina Krasniqi: E kanë dhonë kontributin për…
Sazan Shita: Po, po kanë ndërtu. Na… e harrova me t’thonë, na mandejna nuk… e burgosën Vehapin, neve na largunë prej kësaj shpisë. Djoko Pajkoviqi erdh u transferu këtu. Neve na çunë me ni shpi, Qendra e Pionerëve thojshin, aty tashti nuk osht’ Qendra e Pionerëve po… në qendër qitu të Prishtinës një shtëpi. Edhe aty ka qenë një dhomë me kartona n’dritare, mos pyt. E një pak ma e mirë naltë, naltë e poshtë. Ai i zoti i shpisë m’tha, “Sazan Deva, Sazan Deva, hajde nihere naltë”. Hypa. “Urdhno?” Thashë. Tha, “Po, e kom ni lutje”. “Urdhno”. Tha, “Kish qenë mirë dy dhomat poshtë ju me nejt, e na naltë dy, se i kom edhe une dy vajza…” Dy djem i ka pasë, por njonin në burg, Avni Hasani ka qenë. Tha, “Edhe ju pasni vajza edhe ni djalë, e përzimje e madhe”. Thashë, “Valla Hasan Efendi, une nuk di me t’u përgjegj tash, po e pys vjehrrën e t’tregoj”. Zbrita poshtë, “Hë,” tha, “Çka deshti?” I tregova. Tha, “Boll mirë. Po rrijmë na poshtë”. “Ani,” thashë, “Edhe une jom gati”. Veç çka kom bo, na nuk kishim t’holla për me i marrë njerëzit me na i rregullu disa gjana.
Kaltrina Krasniqi: Edhe ju mandej fillutë me jetu n’atë shpi edhe nuk kishit me çka me renovu, a po?
Sazan Shita: Po. Nana e Vehapit po m’thotë, “Sazan, po m’dhimësh ti se t’ka dalë punë”. Thashë, “Për veti e kemi”. Edhe une fillova ma s’pari bona qireq e zallë, i mbylla birat e… mandena gëlqerosa, e fshina, i lava krejt. Edhe pak kom qenë, pak i merr vetit inat që kom qenë tepër e përpikët, tepër kom punu. E kajhere thom faleminderës që kom punu se kom mrri deri qitu, se tu nejt plogështohet njeriu me të vërtetë. Edhe e rregullumë, nejtëm. Pesë vjet kemi nejt aty. Mas pesë vjete, kjo gruja e Djoko Pajkoviqit ka qenë ktu, edhe kjo Ollga Gllokovac me burrin e vet. Dy dhoma ata i kanë pasë, këto tjerat… mirëpo ajo ish konë dashnorja e Djoko Pajkoviqit, edhe kjo i zenë…
Kaltrina Krasniqi: Kush?
Sazan Shita: Gruja, Milica, gruja e Djokos, i zenë. Edhe thotë, “Unë n’atë shpi s’du me nejt mo. Ku osht’ tash RTK-ja, qaty kanë banu, prej ktuhit, atje. Mandej na thanë neve, “Hajde se u lëshu shpija”. U kthymë në shtëpi tonë. Këtu mandej m’ka le djali, Fatosi, mandej dhe Arbni, qiky që e patë. Kështu që, tre fëmijë, vajzën edhe dy djem i kom.
Kaltrina Krasniqi: A keni jetu vetëm ju me fëmijët e juj edhe Vehapin, a ka pasë edhe njerëz tjerë që kanë jetu këtu?
Sazan Shita: Po, ka pasë, Dy qiragji i këmi gjetë, ata në Radio Stacion kanë qenë, i binte violinës, m’doket ka qenë jevg, nuk di. T’paktën kështu u dukë. Edhe naltë Subotiqët përballë shpisë mandena jonë dalë. Po ata dulën, e ky që i binte violinës i tha, se edhe Vehapi punonte në Radio Stacion, tha, “Në qoftë se ma jepni një banesë nji dhomshe, po vazhdoj. Përndryshe, po kërkoj punë tjetër kah se osht’ e padurushme me jetu në atë bashkësi”. Ka qenë shumë vështirë, sidomos për mu, rond ka qenë.
Atëherë jia dhanë banesën, ai dulë. Mandejne ky Djoko Pajkoviqi e rregulloi punën qasi soji që baxhanaku i vet, motra e grusë me burrin, ai në UDB punojke, na prunë këtu. Prapë na me ta. Edhe ata shumë gjatë kanë nejt. Veç aq i mirë ka qenë ai Danillo Zelenoviq, u kanë i Ferizajit, që une s’muj me ia harru mirësinë e tina, se ka mujtë me i burgosë krejt naltë… Te na këtu u mledhshin, s’ka pasë televizor, ka tridhetë vetë, burra e gra në dhomë t’fjetjës, përmi shtretën gratë, burrat anash. Dhoma ka qenë e madhe sa kjo, pak nashta ma gjanë. Po prapë, a folshin, a çka s’folshin si njerëzit…
Po ai poshtë ka nejtë n’këtë dhomë, edhe n’dhomën tjetër përballë. Po kurrë ni here nuk na ka thirrë kërkush me thonë që Danillo ka thonë qishtu. Shumë i mirë ka qenë, tepër i mirë. A grunë nuk e ka pasë t’mirë. Gruja ka qenë mosvet. Po mendoj, për sjellje me ne. Se për kështu nuk di, vetëm në sjellje me ne burri ka qenë shumë i mirë.
Kaltrina Krasniqi: E ky, cila ka qenë arsyeja që kanë pasë t’drejtë krejt ata njerëz me ardhë me jetu në shtëpinë e juj?
Sazan Shita: Qashtu ka qenë, gjithkujna ja çojshin n’shpi dikon, atëhere ka qenë… në ‘47-shin. ‘46, ‘47, yhyyy {onopatope}…
Kaltrina Krasniqi: Edhe n’fund qysh u zgjidh problemi pronësorë i shpisë t’juj?
Sazan Shita: N’fund krejt, qishtu tu kërku Vehapi, ky Danillo… ai UDB-a ka pasë ndërtu banesën me s’di sa katëshe, ata ia dhanë atij. A ktyne tjerëve, dyve, ka kërku… aty ku punojke kërkojke banim, edhe u shlirojshim.
Kaltrina Krasniqi: Edhe kur u shlirutë përfundimisht? (qeshë)
Sazan Shita: (Qeshë) Vallahin kur jemi shliru ka qenë ndoshta ‘50 e… gjashtë vjet, a shtatë, që kemi qenë krejt vetëm, veç familja e Vehapit pa qiragji. Boll kemi…nja 17 vjet kom qenë gjithë me njerëz t’hujë. Hishin me këpuca, dilshin me këpuca, na laj (qeshë).
Kaltrina Krasniqi: Qysh filloi, qysh u bo jeta mas Luftës të Dytë Botërore kështu?
Sazan Shita: Qysh?
Kaltrina Krasniqi: Qysh u bo jeta mas Luftës të Dytë Botërore, në çfarë mënyre ndryshoi për ju?
Sazan Shita: Për mu ndryshoi se Vehapi punojke mirë, edhe une nuk kisha qef m’i lonë fëmitë edhe Vehapin m’i lonë… se ai ka qenë shumë pedant edhe ka punu n’shpi edhe n’zyre. Kom pasë dëshirë gjithmonë me ia bo drekën gati, mëngjesin, t’gjitha. Fëmitë me i kqyre vetë, me i eduku vetë, me iu këndu kange patriotike, vjerrsha. Krejt fëmitë edhe nipat, qiky Arbni nuk osht’, letërsinë s’e ka kry, po aq shkrunë mirë. Ata e ka prej babës t’vet. Edhe Zana kur ka qenë në Beograd n’studime ka pasë shkru në “Politika” ni artikull, krejt thojshin, “O Vehapi ja ka shkru, Vehapi ja ka shkru”. E mandejne e kanë pa që… se edhe mas Vehapit kta po shkrujnë.
Kaltrina Krasniqi: Edhe mandej me çka mirrën, çka bojmë fëmitë e juj?
Sazan Shita: Vajza ka qenë e shkëlqyshme prej fillimit. Këtu n’gjimnaz e ka kry gjimnazin. Në Beograd dulë një rregullore, kush osht’ prej fillimit shkëlqyshëm, me pesshe, hyn n’mjekësi pa provim pranues. E Zana gjithmonë thojke, “Une e du mjekësinë”. Une, “Çfarë mjekësie moj mamë, qe albanologjinë, e bon qishtu, e bon qishtu e doktorron…” Kur erdh koha për me shku, Vehapi menihere, “Po”. Une, “Jo”. M’u doke po m’shkon çika larg, mentë (qeshë).
Ajo tha, “Mamë, une për hatër tondin rri, veç t’a dish, 40 vjeçare me u bo une kom me ju shtru bankave t’mjekësisë”. “Shko pasha mamën, hajt, masi po don”. Edhe atje… veç osht’ mundu shumë, sidomos me nji landë, qaq shumë e ka mundu ai profesor, sa s’di me t’kallxu, farmakologjinë. Ajo ka qenë, a viti i tretë, a viti… nuk e di, tash s’maj n’men, veç po m’thotë, “Mamë, e kom ni shoqe, Nada, po m’lutët me ardhë, pushimet që jonë nja ni mujë, për me mujtë me mësu ajo prej meje se zotnoj mirë”. “Ani”, thashë, “pasha mamën hajde, hiç mos ki gajle”.
Une edhe t’kunatës, edhe t’kunatit, krejt shoqninë ja kom pritë e ja kom përcjellë, vetëm le t’shkollohen. Kur erdh, kur erdhën ato nejtën nja ni mujë ditë, edhe shkunë, tash provimin e kishin. Ajo çika e ka kalu provimin, kur ka hy Zana, “Zana Shita…” me nënçmim për… s’di çfarë… prejardhje t’kujna. Kjo ka qenë e flakët, ka qenë, thotë, “Çfarë, une jom kështu…” edhe nuk e pytë fare. Fare se pytë. Prapë ajo n’telefon, “Babë, qishtu m’ka ndodhë, kështu, kështu, kështu. Po t’lutna librin…” I tregoj çka me i pru.
Shkoi Vehapi në biblotekë, e murrë librin, shkoi në Beograd ia çoi. Edhe kjo ia çoi profesorit, i tha, “Prejardhja jonë, që qikjo osht’”. Ai e ka pa me siguri, ma n’fund e dha provimin, veç e ka mundu shumë. Tash këtu vishin profesorët e Beogradit me dhanë mësim nëpër fakultete. Shokët e Zanës, atëhere Zana pat diplomu…
Kaltrina Krasniqi: Për cilën periudhë jemi tu folë, cilat vite?
Sazan Shita: ‘72 ka qenë, po ‘72. Edhe kanë pasë shoqni, ky Belegu e krejt, që kanë qenë n’studime në Beograd. Tash ai thotë, “A e njifni nji Zana Shita?” Ata thonë, “Qysh s’e njofim, po. Pse?” “Kisha pasë qef me shku me iu bo nji vizitë”. Ata thonë, “Po, kur t’dushë”. E thërrasin Vehapin në telefon edhe i thonë, “Filan profesori, kështu, kështu, po don me ardhë”. Thotë, “Mirësevijnë”. Edhe e caktunë orën, e ditën, e krejt. Na e kemi pasë nji dhomë naltë, atje mbrapa shpisë, e ajo ka qenë e Zanës. Aty ka qenë edhe bibloteka… se tash e kemi qitë n’korridor se u ndërru plani.
Edhe ka pasë djali i madh, Fatosi, nji kitare, ai nuk i ka ra kitarës se s’ka ditë, por e kemi ble, ka mbetë për zbukurim n’kand t’dhomës. Tash erdh Esat Mekuli me Sadet Mekulin me nejtë, kemi qenë veç t’shpisë, kta t’shkune, t’ardhne. Erdh koha mu çu ata, i tha, “Esat, po t’lutna, kështu, kështu, kështu, t’kishe me nejt edhe pak kishe bo mirë”. Thotë, “Qysh jo more, po rrijmë”. Tash, hypëm naltë atje krejt. Edhe kta që erdhën, edhe… une, nejse, i kom shërby. A i ka ra njerëz intelektual, t’fortë, të dytë kta, Sadeti me Esatin, e krejt. Edhe çka ka bo, prej që e ka pa vetën gabim, thotë, “A bon qatë kitare me ma dhonë?” “Po”. Thotë, “Du me ju këndu nji kangë”. Edhe ja u ka këndu ni kangë, veç që s’ka kërku falje. Veç kemi qenë shumë t’gzushëm që ka ardhë e ka pa shqiptarët kush jonë, tashti na vetëm… Se edhe kemi shqiptarë plotë intelektual, veç ka qëllu që edhe Sadeti ka qenë këtu me Esatin.
Kaltrina Krasniqi: Për shkak te afilimit politik të zotnit Vehap, a kanë pasë probleme me u shkollu fëmitë e juj edhe me…
Sazan Shita: Zana, jo për shkak të Vehapit shumë. Zana ka pasë në gjimnaz problem. Drita Kursani, osht’ gjallë, shoqe e klasës, Zana ka pasë qef shumë me lexu edhe revistat, edhe krejt. Ni revistë, “Rinia” m’duket ka qenë, nuk po m’kujtohet mirë, edhe ajo thotë, “Ah, ti po lexon…” edhe shkon e paraqet në Komitet. Ajo qishtu… e kanë pasë pak n’sy se me t’vërtetë ka qenë, ka qenë e aftë.
Kaltrina Krasniqi: E fëmitë tjerë…
Sazan Shita: Tash po ju tregoj. Edhe vjen urdhni m’i lanë Zana, mos me shkollu… tutje… mos me pasë të drejtë, mos me pasë të drejtë për shkollim. Pse? S’di si e pat drejtori emrin… nejse, kujdestari dhe drejtori luftojnë dhe menxi që e rregullojnë për me kry maturën, se viti i katërt ka qenë. Djali i madh e ka kry Elektron këtu, shumë… bile nihere kur ka ardhë thotë, “Babë, e morra nonshe”. “Qysh babë s’morre dhetshe?” Tha, “Po babë, nonshe…” Po du me thonë ka pasë qef fëmitë sa ma shumë. Ky tjetri arkitekturën këtu. Këta s’kanë pasë probleme asi soji, veç në art s’jonë hi kurrënjoni. Se Vehapi ka vujtë shumë tu qenë n’parti, e qishtu.
Kaltrina Krasniqi: Çka po bojmë na tash, osht’ qe jemi tu u mundu me mledhë rrëfime që kanë lidhje me Prishtinën, me jetën qysh ka qenë në Prishtinë. Po m’intereson tash gjatë viteve të ‘70, ‘80, a keni shku n’teatër, a keni…
Sazan Shita: Po.
Kaltrina Krasniqi: A po ma spjegoni pak qysh ka qenë qajo jeta kulturore atëhere? Cilat vende i keni frekuentu, a keni shku naj ëmbëltore, a ka pasë restorane, qysh ka qenë?
Sazan Shita: Po, për ëmbëltore nuk kom pasë qef, edhe kur kemi shku, une kurgjo, as s’kom pi as… Vehapi po. Vetëm atë akulloren n’korrnet, jo me lugë. Thojke, “Mirë, merre me korrnet si fëmitë e vegjël” (qeshë). Ma bojke, keshke. Në teatër kemi shku vazhdimisht. Bile në teatër Muharrem Qena ka pasë ardhë edhe Vehapit p’i thotë, “Jasniqi ka thanë me ardhë…” për mu, “në teatër” se ai e din që në Mitrovicë kom lujt si fëmi atëherë. Vehapi po thotë, “Po more, meniherë” thashë, “Për kënd po flet ti?” Tha, “Për ty” “Unë e kom gojën, s’du me shku” “More çu shko se po m’dhimesh n’shpi. Ti m’i pa shoqet tua n’zyre, knaqen. A pijnë kafe, a pijnë çaj, a knaqen muhabet rrijnë gati gjithë kohën. Ti ktu gjithë ditën veç punon”. “Ani, çka po punoj? Për fëmitë e mi, mos ki gajle. Ti mos ki gajle për mu une qishtu po më pëlqen”.
E në teatër kemi shku ai edhe ka qenë… ka shkru për teatër vazhdimisht kritik për teatër, e për filma, e për… kemi shëtitë boll dhe në Pulla kemi shku kur kanë qenë filmat shqiptar atje. Bile ni film, s’mbaj në mend tash cili ka qenë… ka qenë edhe Abdurrahman Shala atje dhe… n’film po mendoj se jo… e ky e ka lavdru atje, e ka lavdru. Kur u kthy ktu, ato janë shkru krejt edhe e kanë lexu kta artisat. Xhevat Qena i ka thanë, “Valla ky baca Vehap, atje na ka livdu e ktu na kritikojke…” thojke, “qysh bre me na kritiku ktu?” Thotë, “Po ju kom kritiku për me u bo ma t’mirë. Unë ju kom deshtë për qata. Atje ju kom dhanë çmimin çfare e keni meritu”. Kemi shëtitë shumë, kemi shku n’pushime, nëpër shpija kemi nejtë shumë, kafeve jo. Nëpër shpija jemi mledhë shumë, veç jom knaqë atëhere. Tashti televizori na murrë gojën e krejt, kurgjo s’po t’len, t’paktën kështu e di.
Kaltrina Krasniqi: A mundeni tash me pak fjalë me ma përshkru këto vjet e fundit t’jetës t’juj, çka keni bo, me çka jeni marrë? Se fëmitë nuk i keni këtu, a po?
Sazan Shita: Jo, vetëm djalin e vogël e kom këtu, dy nipat e vogël i kom këtu. Unë, sa ka qenë Vehapi… Vehapi para katër vjete m’ka lonë, në nëntor, me 8 nëntor [2014] janë bo katër vjet. Sa ka qenë ai, une s’kom pasë nevojë as me lexu se e kemi pasë Akademinë afër shpisë. Akademikët i kom pasë për ditë, jo t’njejtë… muhabetet që i kom ndi mu m’kanë ushqy. Kam qenë… pasunia ma e madhe për mu ka qenë ato çka kom ndigju.
Mas Vehapit, lexoj shumë. Lexoj afër njiqind faqe n’dite. Tash jom Petro Markon tu e lexu, “Halimi”, roman. E kom lexu, për s’dyti jom tu e lexu, se i kom lexu ma herët. Po u mërzita, qiky djali kur i kom mushë 90 vjet për ditëlindje m’ka pru nja 60 libra. Libra kemi boll, po prapë e din ai që unë kom qef libra. Edhe hajt thashë po e marr po kqyri. E çela Kadarenë “Keshtjella”, herët e kom lexu shumë. E lexova për s’dyti, m’u dok thu se e lexova tash. Se m’u kanë përzi, t’u lexu shumë edhe nuk… momentalisht po, veç mandena s’po di me i dallu. Edhe pleqnia, edhe tepër, tepër. Me lexim edhe punë dore. Edhe filma kqyri këtu, filma shqiptarë, kqyri naj teatër, naj qisi.
Kaltrina Krasniqi: A i keni motrat, a e keni dikon gjallë a?
Sazan Shita: Katër motra m’kanë lanë. Para dy vjete motra e madhe m’ka vdekë, 92 vjeçe ka qenë. I kom edhe dy motra, ma t’voglën e kom në Brezovicë edhe jeton atje, edhe e lëshon shpinë, si hotel e ka. E motra tjetër osht’ këtu në Prishtinë, tjetër nuk kom.
Kaltrina Krasniqi: Me cilën prej motrave keni qenë ma e afërt?
Sazan Shita: Me t’madhën, me t’madhën kom qenë shumë… edhe me t’voglën, se mas gjashtë motrave na ka pasë le një vëlla. E gëzimi jem ka qenë i papërshkrum. Kjo ka qenë në vitin ‘40 kur na ka le vëllau. Dathën kom shku babës me i tregu që na ka le djalë. Ai tha, “Hajt pasha babën, shko n’shpi”. Erdha tu qajtë, i thashë nanës, “Qysh bre baba qishtu, qishtu, qishtu…” “Qashtu e ka zakon, as nuk idhnohet, as nuk gëzohet, hiç mos ki gajle ti”. Mandejna, në vitin ‘42 na ka le motra e vogël, motra e shtatë. Veç shumë e kom deshtë. Shumë e kom deshtë, sa e vogël tu qenë kom dalë n’fotografi me të. Me asnjonën jo, me ata po. Kom dalë kshtu, veç jo bebe kur kanë qenë.
Kaltrina Krasniqi: E çka ka ndodhë me vëllaun?
Sazan Shita: Ka vdekë, dy mujë e gjysë. Vdiq.
Kaltrina Krasniqi: Kanë vdekë fëmitë shumë…
Sazan Shita: Qysh?
Kaltrina Krasniqi: Kanë vdekë shumë lehtë fëmitë n’atë kohë, a po?
Sazan Shita: Fati jonë, se na shtatë motra, kur vdiq thashë, “Qysh nuk na murrë neve…” Se baba m’tha, “Mos u mërzit bre bijë, se Zoti e ka dhanë, Zoti e ka marrë”. “Pse Zoti nuk na ka marrë neve, po ata?” Tha, “Zoti shkon e i zgjedhë lulet n’bahçe”. Për me m’qetësu mu.
Kaltrina Krasniqi: A ka qenë fetar?
Sazan Shita: Baba a? Bektashi ka qenë, veç përparimtarë. Naimin e këto krejt i ka ditë. Ata qashtu recitojnë mes veti.
Kaltrina Krasniqi: A ka qenë traditë familjare bektashizmi…
Sazan Shita: Jo, jo, vetëm baba. Jo. A te Vehapi, po. Vehapi babën e ka pasë edhe hallën, edhe axhën. Se në Gjakovë osht’ e përhapne shumë.
Kaltrina Krasniqi: Çka mendoni që ka qenë prej krejt këtyne vjetve jetë ma e randësishmja që ka ndodhë?
Sazan Shita: Mu a? Ma e randsëishmja ka qenë kur ka shpëtu Vehapi, për mu, prej çka ka hekë njimbëdhjetë mujë. Edhe atje kur ka shku ka pre dru, merre me mend, qe. Edhe për kurgjo hiç. Për mu qajo ka qenë. As lindja e fëmijëve jo. Qe s’kom pasë vëlla… kur m’ka le djali… bile kur m’ka le vajza, nona e Vehapit qaq u gëzu sa s’ka. Une thashë vetmeveti, “Po don me ma bo qefin”. Mirëpo, kur vajza ime lindi e pashë çka don me thonë m’u bo gjyshe. Se fëmija i gatshëm, edhe veç për qef e ki, ma lehtë ish edhe dashnia ma e madhe. Edhe nuk je e hutume mas punëve, mas… je ma e lirë. T’paktën kështu une e menoj. Tash e kom edhe nji mesë këtu t’djalit, t’nipit t’madh, ai osht’ Ardi Shita. Dridhna për to, e du shumë.
Stërgjyshe jom bo tri herë. Vajza e madhe e Zanës e ka nji djalë edhe nji vajzë, edhe këto tri u bonë. Jetën e kom pasë shumë t’lumtun, edhe si fëmijë edhe si e martume. Kom pasë peripeti, po ata kanë qenë t’kalushme. Kryesorja ka qenë që Vehapi nuk osht’ vetëm që m’ka deshtë, m’ka adhuru, ata e kom ni. Edhe ata që e kom ni une n’familjen e tine, shumë e kom deshtë, shumë e kom respektu. Nashta jo me i deshtë kështu, se njeri s’duhet me u bo… me thanë që… veç i kom respektu, i kom kqyrë. Bashkësi kemi qenë, secilën e kemi shkollu, e kemi martu, fëmitë po mendoj, vllaun e motrat. Edhe tashti pleqninë, sytë m’i kqyrë ky djali. Mo ata t’gurbetit larg jonë, vetëm tash bile vajza ka dashtë me ardhë, thashë, “Ru se çohësh me m’ardhë n’këtë kiamet”. Tha, “Gjithkush i thotë vajzës t’vet, ‘Hajde’, ti po m’prapton”.
Kaltrina Krasniqi: Ku e keni vajzën?
Sazan Shita: E kom në Amerikë. E qitash [para] katërdhetë vjeçe m’tha… Merre me mend doktorroi në Zagreb, edhe Salihamixhiqi e çoi me nifarë kursi ma të ngushtë [ma të specializum]. Ajo kur shkoi atje hulumtoi diçka për fëmijët, i çoi fjalë, tha, “Kështu, kështu, kështu…” Ai u gëzu shumë. Mirëpo Skender Boshnjaku me nifarë Trajkoviqin kanë thonë, “Për tri ditë n’ardhësh, mirë. Mos ardhësh, s’ka”. Ajo tha, “Me pas krah për tri ditë, une këtu edhe… kom formu edhe punë, e krejt”. Mirëpo, katërdhjetë vjeçare u duht me i dhonë ndryshimet n’fakulltet, ka pasë shumë provime. Vetëm doktorratën ja kanë pranu. Ata e ka pasë latinisht edhe me vizatime. Po vizatimet qysh i ka pasë… ato me vizatime me kqyrë e kuptojshe ti krejt çka po don me thanë. Edhe qishtu met atje.