Historitë e romëve të prekur nga Lufta e Kosovës 1998–99 dhe pasojat e saj janë kryesisht të panjohura. Këtu paraqesim rrëfimet e jetëve individuale që vënë në pah pasojat afatgjata të zhvendosjes, përjashtimit shoqëror dhe vështirësive ekonomike për komunitetet rome. Synimi ynë është të trajtojmë përjashtimin historik të rrëfimeve rome nga tregimet kryesore për konfliktin në Kosovë, duke ofruar një kuptim më të mirë të pozitës së tyre të cenueshme shoqërore, por edhe të qëndrueshmërisë së tyre.
Ky hulumtim është zhvilluar me kalimin e kohës. Ai përfshin intervista me individë të realizuara nga ekipi i OHI-së, si dhe projekte të veçanta të zbatuara nga organizata të tjera.
Pesë intervista u realizuan në partneritet me organizatën Versitas dhe me mbështetjen e Heinrich Böll Stiftung. Intervistat u zhvilluan në dialektin e gjuhës rome që flitej nga folësit [gurbetski, arljiski, burgurgjiski ose prizrenski], dhe më pas u përkthyen në anglisht.
Who We Were; Who We Are është një tekst me linqe drejt intervistave të historisë gojore me anëtarë të komunitetit rom. Ai u botua në vitin 2004 nga një ekip hulumtuesish – Sebastian Šerifović, Adem Osmani dhe Afërdita Berisha – të udhëhequr nga Bobby Anderson. Anderson na dha me mirësi lejen që ta përfshijmë atë në arkivin tonë të gjallë. Ky projekt u sponsorizua nga Open Society Institute Roma Culture Initiative, me mbështetje logjistike nga Communication for Social Development dhe Balkan Sunflowers.
Me termin Roma, që është fjala në gjuhën rome (Romanes) për “njeri” ose “ne”, hulumtuesit synonin të përfshinin romët, ashkalinjtë dhe egjiptianët, si dhe një sërë nën-grupesh të ndryshme, të identifikuara nga vetë të intervistuarit si: Gurbeti, Muhadjeri, Arlija dhe Bugurdjije. Nuk ka mënyrë më të mirë për ta prezantuar këtë botim [Who We Were; Who We Are] sesa me fjalët e Bobby Anderson në hyrje:
“Ky projekt është një dokument i asaj që është humbur. Ai flet për një gjuhë të mbushur me fjalë të huaja; për tradita që shpesh ndiqen mekanikisht; për një popull të shkëputur nga e kaluara e vet, që përpiqet të ruajë ato pak gjëra që i kanë mbetur dhe që i bëjnë romë. Ai flet për një popull që ka jetuar në Kosovë për qindra vjet dhe që kurrë nuk i është dhënë një vend i vërtetë aty nga të tjerët. Thuhet se versioni rom i historisë është thjesht kujtesa më e hershme e anëtarit më të vjetër të komunitetit. Dhe kur ai vdes, historinë e merr me vete.”
Rreth dialekteve: Gjuha rome që flitet në Kosovë është e pasur dhe e larmishme, e formësuar nga shekuj ndërveprimi kulturor, migrimesh dhe historie lokale. Brenda Kosovës, romani nuk është një gjuhë e vetme e njëtrajtshme, por përbëhet nga disa dialekte të dallueshme që pasqyrojnë identitetet rajonale të komuniteteve të ndryshme rome. Këto dialekte ndajnë një bazë të përbashkët gjuhësore, por dallojnë në shqiptim, fjalor dhe në ndikimet nga gjuhët përreth si shqipja, serbishtja dhe turqishtja. Së bashku, ato përfaqësojnë një element të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore dhe identitetit rom në Kosovë. Një nga variantet më të përhapura është gurbetski, i përdorur veçanërisht nga komunitetet rome në pjesët qendrore dhe jugore të Kosovës (Mitrovicë, Pejë, Fushë Kosovë). Një tjetër variant i rëndësishëm është arljiski, i folur nga grupe me rrënjë historike në Ballkan që kanë migruar në periudha të ndryshme. Arljiski ruan disa struktura më të vjetra gramatikore dhe përmban huazime të shumta leksikore nga serbishtja dhe gjuhë të tjera sllave të jugut, duke treguar se si komunitetet rome janë përshtatur gjuhësisht me mjedisin përreth. Dialekti burgurgjiski lidhet historikisht me komunitetet rome që tradicionalisht merreshin me punimin e metaleve dhe zejtarinë. Edhe pse sot dallimi sipas profesionit është më pak i theksuar, dialekti ruan terminologji të veçantë që lidhet me tregtinë dhe zanatet. Ai gjithashtu shfaq një përzierje ndikimesh në varësi të rajonit ku janë vendosur familjet, duke e bërë një shenjë të rëndësishme të identitetit dhe traditës së grupit. Në mënyrë të ngjashme, dialekti prizrenski pasqyron mjedisin kulturor dhe historik të Prizrenit, një nga qytetet më të larmishme etnikisht në Kosovë. Ai përfshin elemente nga shqipja, turqishtja dhe gjuhët sllave dhe është i njohur për traditat e forta gojore dhe muzikore që janë përcjellë brez pas brezi.
Dialektet dëshmojnë përshtatshmërinë dhe qëndrueshmërinë e gjuhës dhe kulturës rome në Kosovë. Edhe pse dallojnë nga njëri-tjetri, ato ruajnë mjaft ngjashmëri gramatikore dhe leksikore për të mbetur të kuptueshme mes komuniteteve rome në mbarë vendin. Sot, me rritjen e interesimit për ruajtjen e kulturës, arsimin dhe dokumentimin gjuhësor, dialektet rome në Kosovë vazhdojnë të luajnë një rol thelbësor në forcimin e identitetit, kohezionit të komunitetit dhe në përcjelljen e trashëgimisë gjuhësore dhe kulturore te brezat më të rinj.
