Mamudija Mustafa


Të gjithë ne, romë, serbë dhe shqiptarë, jemi më mirë tani. Para luftës, e madje edhe menjëherë pas luftës, kishte urrejtje mes njëri-tjetrit, por tani është më mirë. Unë dal, rri me njerëz dhe shikoj përreth, dhe shoh që njerëzit po jetojnë më mirë, romë, serbë e shqiptarë, të gjithë jemi më mirë… Sepse mendoj që askush nuk do edhe një luftë tjetër, të kalojë sërish atë frikë dhe shkatërrim. Askush nuk do që fëmija i tyre të përjetojë atë që ata vetë kanë përjetuar gjatë luftës.

Mehdi Skenderi


Muzika rome ishte gjithçka! Muzikën e kam dashur gjithmonë. Kur u martova në vitin 1995, në kulmin e inflacionit, bëra një dasmë të madhe. Madje doja edhe helikopter, por s’e mora dot!… Po, ishte [një nga dasmat më të mëdha në rajonin e Prishtinës]. Përgatita dy qe dhe pesë dele. Kishim gjithçka: peshk, mish në skarë, pije. Madje solla edhe një orkestër frymore nga Banja e Vranjës në Serbi, 10 muzikantë! U dhashë 100 marka parapagim me ndihmën e kushëririt tim, Jasharit, i pastë dritë shpirti. E doja muzikën. Punova, kurseva dhe e bëra siç duhej… Pa dyshim, dasma ime [është kujtimi më i paharrueshëm].

Ridvan Gashi

Gazetar

Para luftës, në atë mahallë kushtet e jetesës për romët kanë qenë të mira, të gjithë romët kanë qenë të integruar. Kur them se kanë qenë të integruar, dua të them se secili punonte, secili kishte zanatin e vet ku punonte, ekzistonte një lloj rregulli, për ta thënë kështu, ku secili e dinte çfarë bënte dhe ku. Nuk vareshin nga ndihma sociale, siç është tani, ishin të organizuar politikisht, ishin të punësuar, dhe kishim aktivizëm, edhe aktivizëm politik, romët e kishin zërin e tyre, në Fushë Kosovë. Shumë romë në Fushë Kosovë punonin në kompani të njohura si korporata e energjisë elektrike, ujësjellësi, fabrika e luleve — një kompani ku para luftës, prej ‘90 deri në ‘99, punonin mbi 500 familje; tani nuk punon askush aty, sepse ndodhi modernizimi dhe gjithçka u privatizua.

Ramadan Avdi

Farkëtar

Kishim shumë prej atyre festave, si të thuash, e festonim Erdelezin dhe atë për shumë ditë, shkonim te njëri-tjetri. Nuk ishte vetëm të shkoje për të ngrënë e për të pirë, por qëndrimi ynë së bashku kishte rëndësi… Festonim edhe Vasi, edhe ajo zgjaste 2-3 ditë… Babai im i ndjerë e këndonte bukën, dhe pastaj mblidheshim të gjithë bashkë, e gjithë familja, dhe kishim shumë shpenzime… Babai e këndonte bukën dhe këndonte për secilin që vinte, për çdo burrë apo fëmijë, nga çdo familje, për të gjithë… Dhe të gjithë, sepse atëherë njerëzit e ndienin ndikimin e këngës… Pastaj, të themi, kishte dasma dhe kishte festa të ndryshme.

Aiman K. Zureikat

Kontraktor ushtarak

Kam kaluar katër vite të jetës sime në Kosovë. Kam udhëtuar anembanë Kosovës, edhe nëpër rrugë malore. E njihja Kosovën si pëllëmbën e dorës. Është një vend i bukur. Kam shkuar gjithandej, dhe gjëja më e bukur ishte që ndihesha më i qetë dhe më si në shtëpi në Kosovë sesa në vendet e tjera të ish-Jugosllavisë, sepse shqiptarët e Kosovës kishin shumë nga ajo kulturë me të cilën isha rritur. […] [Ajo që ndodhi gjatë luftës] ishte vërtet e trishtueshme, sepse ja ku ishte problemi: në Kosovë kishe të krishterë dhe myslimanë. Pra, nuk kishte të bënte me fenë, por me pastrimin etnik.

Avni Mustafa


Një mëngjes, krejt papritur, i pamë katër a pesë shqiptarë në oborrin tonë… ishin miq edhe me babin tim, por ajo shoqëri u zhduk, sepse ata hynë në oborr me thika e me gjëra të tilla, duke kërkuar sendet e tyre… Nuk po them që s’kanë humbur gjëra gjatë luftës, por… edhe pse babi e mami po u thoshin, ‘Nuk kemi marrë asgjë prej jush, ju lutem, jemi miq’… ata panë një arkë me rroba dasme dhe… e kuptuan që ato rroba s’u takonin atyre, por mamit tim. Dhe e mbaj mend momentin kur ata po i nxirrnin të gjitha jashtë, i hidhnin në tokë, nuk u interesonte fare, dhe e lanë ashtu… Kurrë, kurrë nuk do ta harroj atë skenë pasi u larguan. E pashë mamanë time ulur aty, duke u munduar t’i kthente të gjitha në vend, ta rregullonte gjithçka siç ishte më parë, ishte një makth.

Halim Hyseni

Ekspert i arsimit

Kemi qenë në Podujeve. U mbyllen shkollat. […] Shkum unë edhe Bajrami m’i vizitu. Atmosfera tepër e randë, shqetësimi shumë i madh. Unë u thashë atyne,  shkollat e mesme ishin n’pytje. Thashë, ‘Mos keni dert se mësimi do të vazhdon shqip’. Këtu ka lindë idea. Sepse unë punoja atëherë në zyre në Entin Pedagogjik ku oshtë Shoqata e Veteranëve, qaty i kem pasë zyret. Punoja deri në ora 12:00 të natës. T’u mendu çka me ba, si ma ba? […] Unë e dija që janë diku rreth 10,000 policë në Kosovë. E dija që numrin e kemi 12,000 paralele. Nuk ka mundësi kurfar’ mënyre ta ndal mësimin kur ti don të arsimohesh. Në qato kushte, në livadh, në livadh; në arë, në arë; në shtëpi, në shtëpi.

Remzije Limani Januzi

Aktiviste politike

Kërkesat kanë qenë kryesisht politike. ‘Vetëvendosje!’ ‘Lironi të burgosurit politikë, Adem Demaçin, Rexhep Malën!’ Gjithë ata të burgosunit i kanë përmenë me emra. ‘Trepça po punon, Beogradi ndërton!’ ‘Kosova Republikë!’ … ‘Kushtetutë, ja me hatër, ja me luftë!’ … Hydajeti ka folë, ka folë si punëtor, me kaçketë, me tesha të thjeshta ka qenë punëtor ne nuk e kemi njoftë fare. Edhe atë ditë, Teuta… vrulli nuk të lejke ty, nuk të lejke rahat ajo situatë. Edhe tash, ‘Hyp ti Teutë, hyp edhe ti si femën. Pse me hype veç mashkujt? Edhe femnat le të hypin’. ‘Jo, hyp ti Remzi!’ S’di si u ba edhe mu, ‘Hyp, hyp ti’, pa nisë e me hypë, vëllau i shkrujti ato kërkesat, çka me folë… në shpinë të dikujt, më dokët të vëllaut të Teutës ka qenë. Edhe m’i jep ato, une hypi aty me ni fund me ni, jo bash lehtë nuk e kom pasë, edhe tash më pytë Hidajet Hyseni, ‘A po më njeh?’ … Edhe i flas ato edhe brohoritja ka qenë edhe ma e madhe se si femën si edhe pak ma ndryshe, edhe zbrita poshtë edhe mo vazhdumë deri në mramje terr u konë, u terru shumë, deri vonë ka qenë. Atje na shpërndajnë me gazlotësjellës, aty shpërndahemi mo asnjëna tjetrën s’e kemi pa. Më dathën këpucat edhe e shoh ni djalë tu vrapu nëpër rrugë, nuk më kujtohën ato rrugë sot se ku kanë qenë ato. Edhe ma jepë ni këpucë të vetën… bile e kom marrë deri sa jom, deri vonë e kom pasë. Nuk e di vonë dikush ma ka largu ato, se kom dashtë me rujt kujtim atë, kujtim edhe të jenë në muze, ajo këpucë që me tregu ku ka ndodhë, çka kanë bo, kemi bo në atë kohë.

Xhafer Ismaili

Mësimdhënës i pensionuar

U rrehën nxanësit serb me nxënësit shqiptar në Runikë… E kishin dërgu si aktiviste Vahide Hoxha, shoqën e Fadil Hoxhës, si aktiviste për atë ngjarje që kishte ndodhë aty. Ajo ni gru zojë, ni gru e pa krahasueshme. Ni gru Albright… Kishte aty komunista që kishin dëshirë kur ndodhin kso ngjarje me u tregue ma katolik se papa… Gati na nxuni gjysa e natës kaloj. E mora fjalën unë. Thashë, ‘Kjo që ka ndodhë na ndodhë shpesh herë edhe ndaj shqiptarëve me shqiptarë na rrehen. S’ka ndodhë kjo me kurfar’ prapavije. S’ka ndodhë pse ata kanë qenë serb e na shqiptar… Na mundem m’i dhanë ngjyra çfare doni po kjo nuk ka kurfar’ ngjyre politike, as urrejtje nacionale as kurgjo nuk ka’.  U kry mbeldhja… Kishte qenë ni kafe ende t’u punue, hynëm me pi kafe edhe bisedojshim me Vahiden. Vahidja tha, ‘Na nxore prej krizës. Pat’ me na nxan’, tha, ‘sabahu mos te morre fjalën ti’. Ai Avdyl Miftari profesor i historisë ish, tha, ‘Oj shoqja Vahide’, tha, ‘ky Xhaferi ka qef ton naten me nejt qitu se s’ka ku shkon, s’ka banesë, s’ka kurgjo’. Më kqyri, tha, ‘S’ki banesë?’ Thashë, ‘Nuk kom’. Tha, ‘Ki me pasë’.

Linda Gusia

Sociologe

Na bojshim neja midis ditës për shembull. Në ora 12:00 në mesnatë i shtrijshim perdet edhe… mandej shkojshim n’shpi me hangër drekë me prindt tanë. Qiky ka qenë realiteti. Na përherë kemi pasë ndjenjen me jetu nifar’ jete normale edhe me kriju nifar’ normaliteti edhe nifar’ rezistence në qat’ far’ normaliteti. Në të njejtën kohë realiteti jonë ka qenë jashtëzakonisht denigrues edhe shtypës në secilën formë t’jetës tonë. Domethanë është shumë interesant edhe qysh adaptohet njeri me pabarazitë e qatij niveli. Ku ti për shembull çdo gja ka qenë e segregune, a po? Ti ke qenë shumë e kujdesshme ku po shkon me ble. Ti ke qenë shumë e kujdesshme n’cilin dyqan po hin a po çka… gjithçka ka qenë e kalkulune. Për dikond që i ka 14-15 vjet gjithçka ka qenë e kalkulune edhe domethanë qato vendime që i ke bo kanë qenë vendime shumë t’rëndësishme për mirëqenien tane.

Sami Rama

Drejtor shkolle

Kur kena fillu vitin shkollor qater ‘94 – ‘95 atëherë kemi qenë në Bajr tu majt në nji shtëpi private, edhe aty intervenun policia…Atëherë ka qenë dhjetori, 15 dhjetori ka qenë. Ka qenë ni ditë e ftohtë, nji ditë me mjegull e dendur ka qenë, shumë mjegull e dendur. Edhe nxansat duke ardh në shkollë e kanë vërejt policinë që janë tu u sill në atë pjesë ku mbajshim mësim. Ajo shtëpia e ka pas oborrin e rrethuar me muri edhe kemi dal e kemi mbyll derën e oborrit edhe me i qetësu nxansat edhe me fillu procesin mësimor. Edhe ata e kanë kalu murin edhe janë hy në oborr të shtëpisë edhe drejt kanë hy në klasë…E di që më kanë maltretue para nxansave…Çka kanë gjet nëpër banka i kanë fut nëpër stufa, atëherë janë konë stufat e vendosne, i kanë djegë, i kanë shti me shenu ato simbolet e tyre nëpër tabelë. Edhe dikur e di që i kanë lirue, une pak kam qenë i si me thonë i maltretum në mënyrë shtazarake në korridor… I demolun klasët, dhomat, i rrëzun edhe stufat, stufat e ndezur. Para se me asi më shtinën me i kap stufat e ndezura me të thonë të drejtën, derisa mu djegën edhe durtë.

Bajram Shatri

Ekspert i arsimit

Klasa e parë fillmore të ulur në dysheme e tu mësu abetaren, shkrimet e para në dysheme. Në Fushë Kosovë për shembull katastrofë gjendja. Ato dhoma janë nxe shpejt, janë ftoh shpejt. Mandej ka ndodh u dasht me shku në dhomë prej korridorit me hi në kuzhinë, prej kuzhine në dhomë ku kanë mësu nxansit. E ka dhonë idenë Halim Hyseni për shtëpi-shkolla më kujtohet ni rast, ni gazetar i tha, ‘Po çka do me bo qaty zihet pasuli’ po e banalizoj, ‘qaty zihet gjella, qaty mësojnë nxansët?’  Thotë Halimi, ‘Tregom pra ti qysh me shku me mësu? Gjoma ti vendin ku nuk ka gjellë të shkojnë qaty nxansët’.

Nexhat Çoçaj

Antropolog

Në atë kohë unë kisha zyrën e informacionit në ambientet e xhamisë së Krumës, në kuadër të shtabit të UÇK-së…[Atje]  vinin edhe paraqiteshin të gjithë ata persona të cilët ose kishin përjetuar përdhunime nga ushtarët dhe nga policia serbe, ose ata familjarët të cilët dëshironin të bashkoheshin me familjet e tyre, dhe ne si pjesëmarrës të UÇK-së i ndihmonim popullatës për t’u bashkuar.  Një interesim në këtë drejtim mund të them, një rast kur Sadije Morina nga Raushiqi i Pejës i kishte vdekur fëmija i vet, por nuk dëshironte fëmijën t’ia linte edhe të vdekur policisë. Në anën tjetër ajo nuk dëshironte që ta merrte vesh edhe familja e vet se i ka vdekur fëmija, dhe e ka mbajtur 24 orë të vdekur fëmijën, para Durrësit, duke ia dhënë biberonin, dhe biberoni iu ka ngrirë në gojë, sepse kur vdes njeriu mbetet, dhe biberoni iu ka ngrirë…ka kaluar kufirin, biberoni i ka mbetur me qumësht dhe goja e mbyllur e fëmijës së vdekur, dhe aty afrohet një grua tjetër në Qafën e Prushit, ku ishin pastaj forcat ushtarake të Shqipërisë, të cilët ndihmonin ata që kalonin nëpër mal, dhe i thotë, “A ka mundësi me ma dhënë qat qumësht me ja dhënë bebës time?” [Sadije] thotë, “Jo, nuk ka mundësi se më ka vdekë fëmija dhe nuk mund t’ia nxjerr biberonin.” Nga kjo intervistë të cilën e kam bërë, e kam shkru një vepër që është “Qumështi i Vdekjes.”

Agron Limani

Inxhinier elektrik

Mendoja që popullata civile duhet tërheqej nga fshati, respektivisht në radhë parë mendoj që të rinjët, të cilët do të mund të ishin cak i sulmit të forcave serbe, ata do duhej të largoheshin…Kam ardhur te popullata në atë luginë ku ishte e përqëndruar rreth 700 persona…Kam apeluar që të rinjët të vijnë me mua, të largohen; disa prej atyre që kanë qenë prezent, për fat të keq tani nuk janë në mesin e të gjallëve, thonë, ‘Po ne civil, ne jemi të paarmatosur, ne jemi me gra, me fëmijë, me gra shtatëzëna, me nuse, me foshnje, pse duhet të jemi ne cak i sulmit të forcave serbe, kur ne nuk paraqesim asnjë lloj rreziku për askë?’U kam kundërpërgjigj, ‘Për faktin që ju duhet ta kuptoni një fakt që serbët tradicionalisht kanë sulmuar popullatën civile, serbët tradicionalisht kanë sulmuar njerëzit e paarmatoshur dhe të pambrojtur, prandaj unë mendoj që është mirë largohemi.’..mbas nja dy tre javëve, dëgjuam lajmet e para…përmes një radiotranzitor… dhe thoshte se mbi 100 shqiptarë ishin vrarë në Krushë të Vogël.

Jeta Xharra

Gazetare

Mexhid Syla

Avokat