{"id":11938,"date":"2017-11-29T11:31:12","date_gmt":"2017-11-29T11:31:12","guid":{"rendered":"http:\/\/oralhistorykosovo.org\/return-to-sender-second-world-war-memorials-and-the-cities-in-postcards-2\/"},"modified":"2017-12-13T14:40:53","modified_gmt":"2017-12-13T14:40:53","slug":"memorialet-e-luftes-se-dyte","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/memorialet-e-luftes-se-dyte\/","title":{"rendered":"Kthehen tek d\u00ebrguesi: Memorialet e Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore dhe qytetet n\u00eb kartolina"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\">E fillojm\u00eb eksplorimin e kolekcionit t\u00eb kartolinave, Kthehen tek D\u00ebrguesi: Nj\u00ebqind vjet Kartolina nga Kosova, duke shikuar kartolinat e memorialeve t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, t\u00eb cilat ishin, dhe jan\u00eb t\u00eb pasura me sh\u00ebnjues t\u00eb identifikuesve komb\u00ebtar\u00eb, t\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs dhe koh\u00ebs, aq sa dhe t\u00eb tjerat,\u00a0<a href=\"http:\/\/kosovotwopointzero.com\/the-complexity-of-kosovos-war-memorials\/\">memorialet e reja dhe t\u00eb vjetra<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00eb vitin 1970 ishin mbi 400 memoriale p\u00ebr Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore n\u00eb Kosov\u00eb. Pas luft\u00ebs, filluan t\u00eb shfaqen pa plan, duke filluar nga pllakat p\u00ebrkujtimore deri te varrezat, fontanat komemorative, nd\u00ebrtesat dhe bustet. N\u00eb vitet e hershme t\u00eb 1960, nj\u00eb lloj i ri i monumenteve, t\u00eb planifikuara nga lider\u00ebt regjional Jugosllav, t\u00eb dizejnuara nga artist\u00eb t\u00eb njohur t\u00eb cil\u00ebt promovonin nj\u00eb estetik\u00eb abstrakte dhe moderne. K\u00ebtu fokusohemi n\u00eb tri prej tyre t\u00eb cilat kan\u00eb nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi m\u00eb t\u00eb madhe simbolike: s\u00eb pari si memoriale t\u00eb luft\u00ebs \u00e7lirimtare\u00a01941-1945, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn, ndryshe nga koha &#8220;kur populli i Kosov\u00ebs ka luftuar ndarazi [&#8230;], serb\u00ebt, malazez\u00ebt dhe shqip\u00ebtar\u00ebt dhe turqit p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb luftuan s\u00eb bashku, fal\u00eb klas\u00ebs pun\u00ebtore dhe avant-gard\u00ebs, Partia Komuniste e Jugosllavis\u00eb&#8221; (<em>Kosovo\/Kosova<\/em>, 1974, p. 479); e dyta, si prurje arkitektonike dhe sh\u00ebnjues estetik i qyteteve kryesore t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vala e ngjarjeve politike q\u00eb shpiu Kosov\u00ebn tek krizat e 1990-t\u00ebs deri tek lufta e 1998-99, nuk ishte miq\u00ebsore me memorialet e Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore: ato u shkat\u00ebrruan apo u b\u00ebn\u00eb t\u00eb paduksh\u00ebm nga neglizhenca, si simbole t\u00eb ideologjis\u00eb s\u00eb Jugosllavis\u00eb Socialiste t\u00eb nj\u00eb bashkimi supra-nacional, t\u00eb cilat nuk q\u00ebndronin m\u00eb &#8211; n\u00eb fakt, ishin demonizuar nga grupe t\u00eb caktuara. Kartolinat n\u00ebn posedimin ton\u00eb kan\u00eb vler\u00ebn e burimeve arkivore: ato kthejn\u00eb n\u00eb domenin publik monumente t\u00eb cilat jan\u00eb shkat\u00ebrruar apo jan\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb pariparueshme, rr\u00ebnojat e pushtetit posht\u00eb-lart\u00eb, planet zhvillimore\u00a0moderne t\u00eb Kosov\u00ebs Socialiste, duke i prezantuar ato n\u00eb nj\u00eb kontekst i cili m\u00eb nuk ekziston.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">I v\u00ebshtrojm\u00eb k\u00ebto memoriale pa nostalgji. Distanc\u00ebn e tyre prej soc-realizmit, si pun\u00eb moderne q\u00eb shpesh jan\u00eb konsideruar si t\u00eb\u00a0<a href=\"http:\/\/kosovotwopointzero.com\/monuments-without-a-home\/\">arritura t\u00eb larta artistike<\/a>\u00a0q\u00eb duhet ruajtur, kjo nuk i b\u00ebn ato m\u00eb pak ideologjike, apo t\u00eb shkoqitura nga konteksti i tyre politik. Lokacioni i tyre, struktura fizike, koha e nd\u00ebrtimit, kush i ka nd\u00ebrtuar dhe pse, p\u00ebrdorimi i tyre, n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, gjith\u00e7ka q\u00eb ka ndodhur prej q\u00eb kan\u00eb &#8220;lindur&#8221; deri sa ato t\u00eb &#8220;vdesin&#8221;, p\u00ebrfshi k\u00ebtu edhe kujtes\u00ebn q\u00eb\u00a0\u00ebsht\u00eb e lidhur me t\u00eb, si e till\u00eb\u00a0\u00ebsht\u00eb me vler\u00eb.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dhe \u00e7far\u00eb na mund\u00ebsojn\u00eb k\u00ebto kartolina jan\u00eb gjurm\u00ebt: t\u00eb reprezentimeve t\u00eb mundshme dhe t\u00eb ndryshme t\u00eb hap\u00ebsirave fizike apo simbolike t\u00eb organizuara rreth memorialeve; t\u00eb atyre q\u00eb kan\u00eb prodhuar kartolinat; dhe mbi t\u00eb kaluar\u00ebn e kontekstit politik dhe shoq\u00ebror, t\u00eb cilin mund t&#8217;a kuptojm\u00eb p\u00ebrmes fragmenteve enigmatike tekstuale t\u00eb shkruara n\u00eb pjes\u00ebn e pasme t\u00eb kartolinave nga njer\u00ebz p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt nuk dijm\u00eb shum\u00eb, por sidoqoft\u00eb tekste t\u00eb cilat vijn\u00eb tek ne nga nj\u00eb e kaluar p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn kemi kujtes\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>E fillojm\u00eb eksplorimin e kolekcionit t\u00eb kartolinave, Kthehen tek D\u00ebrguesi: Nj\u00ebqind vjet Kartolina nga Kosova, duke shikuar kartolinat e memorialeve&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":11901,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-11938","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-filmat-dhe-publikimet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11938","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11938"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11938\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12026,"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11938\/revisions\/12026"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11901"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11938"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11938"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/oralhistorykosovo.org\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11938"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}