Flora Brovina

Prishtinë | Date: 26, 27 qershor dhe 12 gusht, 2018 | Duration: 532 minuta

Motra ime ishte qaq e vogël kur kemi vizitu babën në Pejë. Burgu i Pejës ishte plotë me t’burgosun shqiptarë. Pse e di këtë? Si fëmijë, pra isha e vogël nuk shkojsha në shkollë. E di sepse para burgut mblidheshim krejt familjet që kishin me hy me i vizitu të burgosurit edhe me ndonjë torbë kështu n’dorë {bënë se mbanë torbë në dorë}.

[…] Po këto trishtime që i bartë fëmijëria do të na përcjellin tanë jetën, sepse fëmijëria len gjurmë. Për fat mua nuk më ka shëndrru në një njeri të urrejtjës, por m’pëlqen që nuk m’ka mundë harresa. I mbaj n’mend, për shkak se kurrë nuk i marr si personale, por kujtoj që i ndaj me gjithë ata njerëz që pritshin me i pa të vetët në burg. I ndaj me gjithë ata njerëz që kane qenë të, të leqitur, familje të dënuara politike të leqitura nga shoqëria dhe kur as kojshiu nuk ka ardhë më t’vizitu sepse ka pasë frikë.


Aurela Kadriu (Intervistuesja), Donjetë Berisha (Kamera)

Flora Brovina u lind në vitin 1949, në Skenderaj. Ajo është poete, pediatre dhe aktiviste e të drejtave të grave. Brovina është rritur në Prishtinë, aty ka marr edukimin fillor dhe ka studiuar mjeksinë. Pas përfundimit të specializimit në Zagreb, ajo kthehet në Kosovë dhe për një kohë ka punuar si gazetare për “Rilindjen”. Shumë shpejt pas kësaj përvoje ajo u kthye në profesionin e saj, ku punoi për shumë vite në repartin e pediatrisë në Spitalin e Përgjithshëm të Prishtinës. Sot, Brovina është deputete në parlamentin e Kosovës dhe jeton në Prishtinë.

Flora Brovina

[Kjo pjesë e intervistës është realizuar me 26 qershor, 2018]

Pjesa e Parë

Aurela Kadriu: Vetëm me prezantu vetën në fillim edhe nëse mundesh me na tregu diçka për kujtimet e hershme të fëmijërisë? Domethonë, çka mban n’mend prej fëmijërisë, familjen, vendin ku jeni lindë, ku je rritë?

Flora Brovina: S’pari po prezentohem. Quhem Flora Brovina, e lindur jam me 30 shtator, 1949, në Skenderaj. Kjo që jom [nga] Skenderaj osht’ një diçka që m’duket shumë simpatike, që jom e lindur në Skenderaj. Dhe i përshtatet ndoshta natyrës time sepse prindët i kam që të dy gjakovarë. Ende në Skenderaj ndodhet shtëpia dy katëshe ku kam jetu vetëm tre muaj, sepse pastaj prindërit e mi, baba ishte kryetar i rrethit n’atë kohë dhe nana nëpunëse në komunë. Ata detyrimisht u shpërngulën në Prishtinë. Dhe në moshën tre vjeçare babi im do të burgoset dhe ne do të mbesim të gjitha femra, katër gjenerata.

Stërgjyshja, që kishte mbetë pa djemët e vet, gjyshja që kishte djemët në burg, në burgjet e Jugosllavisë dhe përfundunë në Goli Otok. Dhe nana ime, që ishte shumë e re dhe tri motrat e mia. Këtë përjetim të fëmijërisë jam munduar kalimthi me përshkru edhe në romanin tim, “Stinë Jargovanësh”, sepse në prezentim duhet ta paraqes veten se s’pari e ndjej vetën krijuese, poete. Edhe romani osht’ një roman poetik, sado i trishtë për ngjarjet e fëmijënisë time edhe të rritës time, të jetës. Por edhe të tjerëve, sepse çdo përjetim i kësaj gjenerate duhet t’përcillet te gjenerata tjetër.

Dhe me profesion jam mjeke, pediatre. Studimet i kam kry, i kam fillu në Beograd, kam qenë dy vjet, ndërsa i kam përfundu në Prishtinë. Njihere kam punu si gazetare në gazetën “Rilindja”. Do t’iu jap si dokumentacion një fotografi në kohën kur jemi pranu gazetarë dhjetë veta. Në mesin e tyre edhe Jusuf Gërvalla, Mehmet Kajtazi, e disa gazetarë t’njohur tani më për opinionin tonë. Jom krenare se i takoj kësaj gjenerate. Sado që unë morra përsipër atë që unë po përgaditesha, se isha studente e mjeksisë, pra përciellja shëndetësinë edhe çështjet sociale.

Një tjetër diçka që kam qejf ta spjegoj kur flas për fëmijërinë ose rininë time të hershme… kam arritur të punoj dhe të studioj krahas pra t’punoj gazetare dhe të studioj mjekësinë, sado që osht’ një fakultet i vështirë. Falë edhe një motori që n’atë kohë osht’ fenomen, sepse asnjë vajzë s’e kam pa që i grahte motorit. Por mua m’u nevojitke për shkaqe shumë praktike, se harxhonte pak, nuk kisha mundësi me ble veturë. Dhe, dhe nuk e kisha kompleks pse jam femër dhe po i  grah motorit. Mësimet mbaheshin deri në orët e vona edhe ishte praktik që ta kem përcjellës, shoqërues motorin.

Krejt këtë e spjegova për arsye se desha t’them se lirinë e kam fitu në familje, lirinë personale dhe përmes profesionit. Profesioni i gazetarit osht’ një profesion studius që t’futë në interesime për tema të ndryshme t’jetës edhe në terrene gjthashtu, të shtin ta duash vendin në të cilin punon edhe jeton, pra në këtë rast Kosovën. Mendoj se çdo pllamë t’saj e njofta përmes të gazetarisë.

Ndërkaq studimet e mjekësisë i fillova për shkak të letërsisë, sepse kam qenë një tip i mbyllun për shkak të fëmijërisë time shumë t’vështirë, emocionalisht të vështirë se jo… edhe materialisht, po kjo e dyta osht’, çështjet emocionale jonë ma t’randësishme. Dhe që nuk isha shumë komunikative, nuk kisha shumë shoqe, dhe isha e lidhun shumë për shtëpinë. Edhe sot jam e lidhun për shtëpinë. Dhe kisha nevojë që të kem diçka të afërm dhe ky u bë libri. Libri sot e atë ditë m’përcjellë si shoku dhe shoqja më e ngushtë.

Edhe ta përmend një shembull që ma tha një ditë nipi im, njëmbëdhjetë vjeçar, tha, “Gjyshe, të gjitha fjalët që duken që nuk janë t’mira në raste të caktume jonë edhe pozitive. Për shembull, t’i thush dikujt, ‘Manjak’ është keq. Po t’thushë, ‘Gjyshja ime është manjak pas librit’. Është pozitive” (buzëqeshë). Dhe unë e morra komplimentin me një vërejtje dhe pikëpyetje, domethonë fëmiu e ka kuptu që ia kom tepru pak në të lexuar.

Tjetër, jemi gjashtë motra dhe vllau. Pra jom rritë në një familje t’madhe më një frymë shumë t’mirë të dashurisë familjare, sidomos me përkushtimin e nanës. Edhe me një baba që e ka kuptu mirëfilli jetën, domethonë e barazisë gjinore dhe nga prindët, nga prindët, sidomos edhe nga gjyshja kam kuptu barazinë gjinore. Prandej, jom mundu gjithmonë me nda drejtësi dhe barazi. Sot një gazetar i akredituar nga Kombet e Bashkuara më pyeti, “Ku e ke mësu këtë lirinë e gruas dhe të drejtat e grave ose edhe çështjet humane?” Dhe unë i thashë, “Në modelin e familjes që osht’ gjyshja ime”.

Gjyshen ideale, idol në jetë, dhe ajo gjithnji më frymëzon edhe pse kaherë ka vdekë. Ajo ka qenë e lindur në vitin 1900, dhe ta ndëgjosh prej një gruaje që osht’ e lindur… sa? Dy shkuj, po del se dy shekuj, jemi në shekullin XXI. E të ndëgjojsh vizionin e jetës dhe, dhe të flet ajo për pozitën e gruas kështu. Domethanë e dhënë njiherë për shkollimin e fëmijëve të vet, mandej ka mbetë e vejë, nanë vetëushqyese. Mandej ka qenë anti-fashishte dhe për shkak të çështjes të atëdheut ka mësu vetë shkrim-lexim.

Në kohën e Luftës të Dytë Botërore osht’ zanë rob dhe ka qenë në burgjet ma t’rana të Kosovës. Në burgun e Gjakovës, në burgun e Prizrenit, në Prshtinë në kamp. Ka qenë kampi i Prishtinës, shumë, burgu ma i randë. Dhe pastaj bashkë me babën tim, i cili gjithashtu ka qenë rob lufte, ka përfundu në kampin Rodan afër Vienës, në Austri. Pra n’kampet gjermane. Dhe përvoja e saj jetësore, ajo fuqia e saj që ta hekë ferexhen me shoqet e veta, t’bon hapa gjigand, për mu, që sot ne t’shkolluara, mbesat e saj nuk po mund të bëjmë diçka më shumë për gratë. Më jep forcën që në jetë t’jem e udhëhequr nga fjalët e saj, nga puna e saj dhe ta kem idol, që kujtoj duhet ta njohin edhe të tjerët. Ja kam shumë borxh gjyshës. Kjo është vetëm një copë n’libër, një hyrjë në libër. Dhe librin tjetër që quhet, “Rruga” ose “Udhëkryqi”, ta shofim, ia kushtoj gjyshës. Tu mendu që ia kushtoj grusë shqiptare, asaj dhe shoqeve të gjyshës.

Ajo më ka mësu si t’ecë. Thotë, “Të ecesh kryelartë, për mikun dhe armikun”. Kjo osht’ fjalë e madhe sepse ne mund të i njofim miqtë dhe të ndjehen krenarë që ne ecim ballë hapët në jetën tonë, por pse për armikun? Për armikun sepse kur t’sheh që nuk je i përulur pas t’gjithë atyre dhunimeve që t’i bon atëhere sikur ai dobësohet. Njifarë forme e mund armikun dhe kjo m’ka ndihmu shumë. Më ka ndihmu edhe qasja e gjyshës me fenomenin e luftës. Lufta i hanë fëmijët e vet, ai që nisë luftën i humbë fëmijët e vet, kështu ka ndodhë në çdo luftë. Edhe gjermanët i kanë humbë fëmijët e vet, kanë bo krime, por i kanë humbë fëmijët e vet. Por gjyshja nuk fliste kundër, kundër gjermanëve, ajo fliste kundër luftës, kundër konfliktit, sespe i theksonte edhe gjërat pozitive që ka taku.

Për shembull, një gru gjermane që e ka taku në Vienë… edhe në mes telave gjemborë osht’ njoftë me një gru e cila çdo ditë ka ardhë i ka pa të burgosunit në  kohë të ftoftë me ato këpucët me dru, dhe me fustanin fare, fare t’hollë dhe i ka ardhë keq. A dy djemët i ka pasë ushtarë gjerman, domethonë lufta, nuk e di në cilën luftë. Dhe një ditë ajo vjen edhe ia sjellë gjyshës time një pallto që të ngrohet. Një ditë tjetër nga pranvera vjen edhe qanë edhe i thotë, “Eja të…” i dëfton diçka. Dhe i tregon se dy djemët e saj, ia tregon fotografinë, thotë, “Janë vra n’luftë”. Dhe këto të dyjat qajnë. Kjo qanë për djemët që janë vra gjerman, gjyshja jeme qanë për fëmijët e vet që s’ka marrë vesh se… përveç babës tem që e kishte aty, qanë për fëmijët e tjerë.

Dhe ky fenomen mu m’ka ndihmu kur isha në burg, sepse gjithnjë e disha se në krahun e armikut duhet t’kenë dikush që mendon ndryshe. Dikujt që janë vra fëmijët e vet, pa faj. Madje m’kujtohet një djalë, kur na çojshin në, në kerrin e policisë, mu m’çojshin në gjykatë, atë e çojshin gjithashtu në gjykatë. Dhe ishte një djalë shumë, me një fytyrë {preke fytyrën e sa} skofiare, një djalë i butë. Sigurisht ndonjë fëmi intelektuali që s’ka mund të ikë prej Serbisë dhe ka mbetë peng i rekrutimit të ushtarëve. Dhe po mendoja për pindërit e tij, n’vend se te mendojsha për fatin tim, unë po mendoja për fatin e tij, sepse ai ishte shumë i mërzitur, shumë, shumë i mërzitur. Po du me thanë lufta i atakon të gjithë.

Në situatën, pra unë u edukova nga këta prindër, m’duket e spjegova fenomenin kur baba dhe axha im ishin në burgje. Jetonim t’gjithë këto gjenerata grashë pa shtëpi. Me një shtëpi me qera dhe gjyshja ime hyni në punë që t’na mbante. Mirëpo, u mësuam t’jemi shumë stoike, qysh e vogël, të jemi stoike. Dhe mos të tregojmë, mos të jetë problemi i parë hallet tona, po të jetë qëndresa jonë. Kjo të bën shumë të fortë.

Koha që do të pasojë do t’jetë një kohë shumë e vështirë. Edhe mbasi baba doli prej burgut mbas një amnestie t’madhe, edhe axha, dolën, ishin pa punë, por kryesisht baba n’vend se të liro… të tërhiqet, të dëshpërohet, ai filloi studimet dhe kreu studimet. Kur unë fillova studimet, ai kishte, ai i kreu. E kam letrën ku ai m’shkruan, “Sot diplomova”. Dhe e kom shumë kujtim t’bukur.

Në këtë kohë unë do të merrem me shkrime. Si vajzë në shkollën fillore në “Elena Gjika”, atëhere “Vuk Karagjiq” quhej, mësuese e kam pasë një Lirie Tanefin nga Elbasani, kuadro i dërguar nga Shqipëria dhe kjo ish përparësi e imja. Dhe ajo do të më frymëzoj, përveç nanës, ajo do të jetë frymëzimi im për shkrimet, kur fillova të i botoj edhe në revistat e para. Mandej edhe ta udhëheqë grupin letrar. Edhe në gjimnaz gjithashtu,

Të gjitha motrat ishim nxënëse të shkëlqyeshme, edhe vëllau gjithashtu. Neve të gjithave na shkonte matematika. Edhe unë mendoja do ta studiojë matematikën ose diçka nga teknika. Teknika sepse baba im kur doli nga burgu, kishte ushtru në burg elektro-teknikën, domethonë ishte bo mjeshtër i elektros dhe unë e asistoja. Por nuk ndodhi kështu, mora një profesion që i pëlqente nanës time dhe kisha shumë frikë prej profesionit, mjekësisë. Fillimisht në Beograd regjistrova stomatologjinë në konkurs, domethonë hyna në provim, edhe e dhashë provimin për stomatologji, konkurencë shumë t’madhe. Ndërkaq provimin për mjekësi hyna si rezervë, nëqoftëse dikush nuk vjen, atëherë… por sa mbrrina unë në Kosovë më erdhi telegram se jam pranu.

Nuk e besoja se, mendoja se mjekët duhet t’jesh i gjithanshëm, i gjithëdishëm dhe si t’ia qëlloj unë sëmundjes edhe çka ndodh nëqoftëse nuk ia qëlloj. Kisha një fantazi qaq t’randë në kokën time sa që dyshoja ose t’jem e mirë ose hiç. Dhe kjo m’bëntë…. Mandej edhe gjatë studimeve vonohesha në provime sepse doja të i mësoja të gjitha dhe ishte shumë e vështirë dhe t’lexoj shumë. Kjo osht’ jeta deri te periudha ku do ta njoh edhe burrin tim edhe do të fillojë familje…

Aurela Kadriu: Para se me dalë aty i kom edhe disa pytje…

Flora Brovina: Po, urdhëroni…

Aurela Kadriu: Po m’intereson, e përmendët që gjyshja ka qenë anti-fashiste, a ka qenë ndonjë organizim apo ka qenë…

Flora Brovina: Ka qenë, është fenomeni i Grave të Gjakovës, ku kanë qenë shumë shoqe dhe i kanë bo demostratat e grave në Gjakovë kundër burgosjeve që kanë ndodhë në qytet. Pastaj kanë marrë pjesë masovikisht në varrimin e dëshmorëve të parë, kanë hudhë kunora dhe kanë qenë aktive në mbajtjen e postës, në mobilizim, dhe gjyshja osht’ zanë në këtë aksion.

Aurela Kadriu: E për shkak të këtyre aksioneve janë nxanë rob a?

Flora Brovina: Po, gjyshja osht’ zanë rob. E baba osht’ zanë tjetër kund, osht’ zanë në Maqedoni.

Aurela Kadriu: Edhe e përmendët që prindërit kanë qenë gjakovarë, pse kanë nejtë në Skenderaj?

Flora Brovina: Ka qenë kryetar i rrethit, baba ka qenë kryetar i rrethit. Domethanë Skenderaj, Drenas, Mitrovicë, nuk e di edhe sa rrethe ka pasë. Ndërsa osht’ burgosë si nacionalist. Domethanë ka qenë në grup, kanë mendu se osht’ organizator i një kryengritje, sepse kanë fillu, ka qenë pushteti ushtarak në Kosovë në ato vite, ‘49, ‘50. Domethanë ma herët, menihere mas Luftës ka ardhë pushteti ushtarak dhe kanë ba shumë trysni në popullatën tonë. Dhe babi im natyrisht nuk osht’ pajtu edhe kjo ka qenë një motiv, tash akuzën për çka e ka, por kjo ka qenë motivi.

Aurela Kadriu: E sa vjet kanë qëndru n’burg?

Flora Brovina: Baba ka qëndu pesë-gjashtë vjet, ka qenë i dënuar dhjetë vjet. Axha ka qëndru ma gjatë, ai ka qenë ushtarak i lartë.

Aurela Kadriu: Domethanë ma s’pari u shku…

Flora Brovina: Axha…

Aurela Kadriu: Po axha edhe baba a kanë shku direkt në Goli Otok apo kanë…

Flora Brovina: Baba ka qenë në fillim, fillimisht në burgun e Prishtinës. E kom vizitu, e shkruj këtu momentin kur e kom vizitu. Dhe në burgun e Pejës, që ka qenë shumë burg i keq, dhe prej aty në Nish. Dhe unë e kam vizitu gjithashtu babën në burgun e Nishit, kom qenë e vogël por e kom mbajtë, fotografinë e burgut e kom mbajtë në mend. Saqë kur na kanë çu neve në burgun e Nishit, domethanë kolonën e të burgosurve kur e kanë shpërngulë në Serbi, jemi ndalë në çdo burg. Në burgun e Nishit unë e kom njoftë ndërtesën. Ka qenë një, një trishtim në njëfarë mënyre, sepse më është kujtu edhe, më janë kujtu disa detale aty afër, te hyrja te burgu.

Aurela Kadriu: Qysh i mbani n’mend përjetimet në burg?

Flora Brovina: I mbaj n’mend… thashë edhe i kam përshkruar. I mbaj në mend sepse i përmend edhe në libër, është takimi kur, hera e parë kur jemi taku ka qenë dimër. Ai është burgosur me 30 shtator, ‘43, pra në ditëlindjen time është burgosë. Edhe unë po e prisja dhe… e kom përshkru edhe momentin kur osht’ burgosur, sepse e mbaj n’mend fort mirë. Dhe një ditë unë me një kusheri timin, fëmijë edhe ai, e kishim afër shtëpisë burgun dhe po kalonim ka burgu. Unë nuk e dija se ishte burg aty. Një njeri doli nga ndërtesa dhe m’tha, “Mos po don me e pa babën?” Kumeditë kush ka qenë. Kom qenë e vogël, pesë-gjashtë vjeç edhe natyrisht që do të shkoja. Edhe ai m’futi dhe e pashë babën, por ky ishte gabim që unë kalova aty. Burgu ka qenë ku osht’ sot Gjykata, a ka qenë Gjykata afër muzeut? Në anën tjetër të muzeut.

Aurela Kadriu: Ah, po, po, Gjykata e Qarkut.

Flora Brovina: E Qarkut, po. Çka osht’ ajo ndërtesë? Ma vonë ka qenë “Rilindja”, kom punu në atë ndërtesë edhe më është dukë krejt se e njof. Edhe babën e kam pa edhe në vizitë kur kam shku me nanën edhe bisedën e di, bisedat e para. Motra ime ishte qaq e vogël kur kemi vizitu babën në Pejë. Burgu i Pejës ishte plotë me t’burgosun shqiptarë. Pse e di këtë? Si fëmijë, pra isha e vogël nuk shkojsha në shkollë. E di sepse para burgut mblidheshim krejt familjet që kishin me hy me i vizitu të burgosurit edhe me ndonjë torbë kështu n’dorë {bënë se mban torbë në dorë}.

Kryesisht blejshin gjana që për mu ishin shumë të çuditshme dhe s’kisha kond ta pys. Blejshin qepë, përveç tjerash blejshim qepë. Jo se kishim shumë para që ti çojmë babës diçka të mirë, po… ndoshta gurabia, e çka lejoheshin, por qepët kurrë s’i kom kuptu pse i çonim. Ma vonë, tani e di kualitetin e ushqimit të qepës, prandaj ma vonë i kom kuptu këto sende kur jom bo mjeke. Po atëhere si fëmijë mendojsha, “Pse qepë?” Për shembull, jo molla, po qepë… nuk e kuptojsha.

Dhe ajo që m’kujtohet gjithnjë ka me qenë një vijë ndarëse, dy vija ndarëse, disa metra. E kam një poezi kushtu vajzës së Jusuf Gërvallës, Donikës, ku munohëm t’ia spjegoj se si është të mos e kesh babën edhe ta kesh tri metra larg dhe të mos guxojsh as ta përqafojsh, as ai ty. Dhe ne rrinim larg tri metra, vetëm shifeshim dhe kurgjo tjetër.

E motra ime e vogël, Fëllanza, ajo hiç, hiç nuk e kuptonte. Se kur baba hyni n’burg ajo nuk fliste, ishte e vogël, nuk kishte fillu të flet. Tani ajo i shtynte policët sepse donte të përqafonte babën dhe ata nuk e lejonin. E kjo do të më kujothet shumë, gjithnjë do të më kutjohet ky moment. Edhe disa të burgosur tjerë, që më vonë i kam njoftë e që i kishin kambët e lidhura me zinxhir dhe disa topa të hekurit. I kishin dënu për jetë. Eh aty i kam pa.

Po këto trishtime që i bartë fëmijëria do të na përcjellin tanë jetën, sepse fëmijëria len gjurmë. Për fat mua nuk më ka shnëdrru në një njeri të urrejtjës, por m’pëlqen që nuk m’ka mundë harresa. I mbaj n’mend, për shkak se kurrë nuk i marr si personale, por kujtoj që i ndaj me gjithë ata njerëz që pritshin me i pa të vetët në burg. I ndaj me gjithë ata njerëz që kane qenë të, të leqitur, familje të dënuara politike të leqitura nga shoqëria dhe kur as kojshiu nuk ka ardhë më t’vizitu sepse ka pasë frikë. Kur kushëritë ose të afërmit kanë marrë leje nëqoftëse nuk kanë ardhë e ke pasë një rast t’veçantë.

Motra ime e treta, Flutura, ajo për shembull kishte frikë nga mashkujt, sepse në familjen tonë kurrë s’hynte as një burrë. Thashë, katër gjenerata femra dhe kurrë asnjë burrë. Dhe kur vinte kontrolluesi i orës së rrymës ai nuk hynte në shtëpi por thoshte, “Lexoji numrat”. Na i lexonim numrat edhe ia tregojshim, ai besonte dhe qajo ishte. Edhe Flutura kishte frikë. Kështu që, këto fenomene më kanë bartë, por jam e lumtur që nuk më kanë shnëdrru në person që i urren të tjerët.

Aurela Kadriu: E përmendët që e mbani n’mend momentin e burgosjës së babës, por nuk e elaboruat më tutje.

Flora Brovina: Po e mbaj n’mend. E mbaj n’mend se ishte, për mu ishte dita e lindjes, ditëlindja dhe menxi po pritja që t’vie baba. Ato trokitën dyert, thashë jetonim në shtëpi me qera dhe ato policët me do këpuca të randa, si çizme, si këpucë ushtarake erdhën me zhurmë dhe e vetmja gjë që pashë se gjyshja u trishtu diçka. Ndoshta baba im ka pasë paragjykim që do të burgoset, por unë si fëmijë nuk e kam ditur.

Dhe kur erdhen ata, filluan ta bastisin shtëpinë dhe gjyshja i pyste, “Ku? Pse s’është… Ku mbet djali? Ku është?” Ata nuk e kërkonin babën, por e bastisnin shtëpinë. Dhe unë si e vogël deshta t’bëjë diçka dhe kam përshkru edhe në libër… shkova te teshat, në dhomën e fjetjës teshat e palume në dollap dhe e dija ku baba im e mbanë një revole (buzeqeshë). Kjo është pak qesharake për mu tani, por qe si fëmijë.

Dhe e mar revolën edhe veç e mbaj {mbanë në dorë një fletore gjoja revolja} kujtoj se ajo vet duhet me trokitë dhe t’i vret ata që na trishtuan, sepse të gjithë u trishtuan. Sidomos gjyshja ishte shumë e fortë, ajo nuk qante kurrë, por ajo sikur u bë një gru që u bërtiste policëve, policët shtyheshin me të. Nana jeme u bë si dru. Ajo plaka që ishte ma plakë shumë se gjyshja, ajo mbeti si e hutume në minder edhe ma kurrë gati s’është kthjellë, sepse i hupi mendja. Si pleqët kur bohën senil. Mendonte se duhet t’iki dikund, t’shkon dikund, s’dinte çka po don. Nana e gjyshës.

Edhe unë kur nxorra këtë revolën ata diçka m’bërtitën edhe m’hudhën kështu {bënë sikur po e shtynë dikë}… kur rashë, rashë te, për muri, dhe koka m’dhimti. M’kujtohet një shtrat ishte ngjysë uthulle, më një si mëndafsh, shtrati i mbuluar. Dhe unë rashë te shtrati, u rumbullakova me shtratin. Dhe atëherë nana u afru te unë, nana më lëmonte. Edhe une nuk qajta, për inat nuk qajta (qeshë) se lotët i kisha, dojsha të qaj, por nuk doja, m’vinte inat. Si fëmijë doja të qaj… e këtë të qamën e kom pak problem, me ma thanë një fjalë t’randë menjëherë qaj. A me m’ndodhë shumë gjana t’vështira kurrë nuk qaj. Edhe prej atij momenti, sikur u shnëdrrova në një person rezistues. Diçka bojsha për inat.

Nejse, do t’i kujtoj momentet ma interesante kur e kam ble… librin, prapë e kam n’libër, këtë libër {tregon me dorë nga libri}… kur e kam ble çantën edhe abetaren. Nana ime mësoi prej gjyshes të qepë, nuk qepte shumë, mirëpo neve vajzave na qepte fustana, si t’iu qepë kukllave. Dhe prej fustaneve të vjetra i bënte fustana t’reja, se nuk e kishim ne gjendjen që t’shesim mend. Dhe une n’shkollë dukesha më elegantja sepse mu m’qepte nana, a po? E ajo ma qepi, ma qepi një fustan t’bukur dhe dolëm që të blejmë çantën. Më bleu çantën ma t’shtrejtë, s’e di ku kishte, domëthonë kishte fitu paret, ka qepë ndoshta diçka ose i ka dhanë gjyshja. Edhe çantën shumë t’bukur, të lëkurës, ngjyrë kafe. Dhe i tha shitësit, “Abetarën?” Tashi ma mbështjelli abetarën më thotë, “Ruma abetarën”.

Neve na kishin hy para disa ditësh, para se t’shkoj n’shkollë na kishin hy vjedhësit… jo vjedhësit, po na pikonte tavani dhe na kishte, na kishte… gjyshja i kishte thirrë mjeshtrit. Ata mjeshtrit e kishin ndreqë kishe tavanin, babi im kishte shumë libra. Dhe kur nana hynë n’dhomë, sheh që s’ka librat. Ishte libri i Fishtës për shembull, shumë i randësishëm edhe disa libra tjerë i kishin marrë. Gjyshja e konstaton që ishin vjedhë librat. Dhe tash thotë, “A din çka? Këtu i kanë vu përgjuesit. Prandej kini kujdes çka po flitni”. E tashti u bëmë njëfarë shpie kështu sikur t’kemi frikë edhe me folë mes veti, jo, po t’flasim… ky fenomen shumë më rëndonte. E fenomeni tjetër m’rëndonte, nana kur mërzitej me lanë vetëm edhe prandaj une u bana ma shumë e lidhur për nanën edhe për shtëpinë. Ndërkaq që motrat ishin t’vogla. E kjo është.

N’shkollë isha nxanëse shumë e mirë. Ishte një dalje shumë e randësishme për mu. Fillimi i shkollës, por shkolla jonë ka pasë një… mosha kur kom shku n’shkollë ka pasë një fenomen tjetër. Çdo ditë sikur klasa zvogëlohej me shpërnguljet për Turqi, sepse ishte shpërngulja e madhe kur filloi për Turqi. Edhe shoqja ime e bankës, t’cilën e kam taku pra nja dy-tri vjetësh për herë t’parë, sepse e kam kërku, ajo quheshte Alie, banonte tash ku është përmendorja e Skendërbeut, ka qenë lum dhe ajo buzë lumit e kishte shtëpinë. Ishte shumë nxënëse e mirë. Një ditë ajo shkoi. Mandej shkoi një shok tjetër. Edhe kështu klasa po zvogëloheshte. Kjo ishte një, një dhimbesë. Në anën tjetër si familje e leqitur ose e distancuar prej tjerëve, edhe pse isha nxanësja më e mirë në shkollë nuk kisha privilegj të të mirit. Sepse shpeshë here privohesha, dhe e shifsha që mësuesës time po i vjen keq pse mu më distanconin kur ajo vet më zgjidhte për shembull dikund në programe.

E mbaj n’mend njëhere, mirëpo s’di ta them emrin, t’kujt. Ishte, më kishin zgjedhë si fëmijë simpatik, me flokët kaqurela, t’bardha, edhe m’kishin veshë… mësuesja ka qenë shkodrane. Gjithashtu pra kuadri i… atëhere kur i kanë pru kuadrot nga Shqipëria. Ajo më zgjodhi për me nda, dy fëmijë, të veshur me tesha kombëtare që do t’ia dhurojnë udhëheqësve të Kosovës tufën me lule. Edhe njeni nga udhëheqësit, thashë nuk e përmend emrin kush, mund ta përmend naj here tjetër po tash jo. Ndoshta kur t’i shkruj vet kujtimet. Ai më kapi m’çoi tenaltë, edhe më pyti, “Si quhesh?” Unë ja thashë së pari mbiemrin tim, pastaj emrin, me qëllim sepse isha… unë isha rritë n’qet moshë. Isha n’klasë t’dytë.

Isha rritë sepse, e disha se kur t’ia them mbiemrin ai e din kush jam (qeshë). Me emër s’mund ta di. Dhe ai kur e dëgjoi mbiemrin tim më lëshoi prej naltë, poshtë dhe u bë se s’kishte lidhje me mu. Dhe unë e pësova një ramje prej së nalti dhe kjo për mu ishte trishtuese dhe dobësi e atij udhëheqësi shumë e madhe. Kom qenë në përcjellje të atij kur ka vdekë, por me kujtimin e ramjës si fëmijë shtatë-tetë vjeç. Domethanë u frigu prej mbiemrit tim, të një fëmije që i kishte prindërit n’burg. Këtë e kom përjetu.

Tani çka t’them për fëmijërinë… kur doli axha jem prej burgut unë nuk e njifsha, sepse nuk e kisha pa kurrë. E kisha idol. Idol sepse ishte njeri shumë i ngritur, dinte shumë gjuhë, ishte shumë i dashur. Dhe t’gjithë të burgosurit në Goli Otok kur e kanë kujtu, qoftë mu m’kanë thanë drejtë për drejtë, e kanë pasë mësues, ju ka mësu të burgosurve alfabetin. Ka qenë njeri i qetë, njeri shumë më një diapason…

Edhe m’kujtohet një libër, kur n’faqen e parë e kom vu fotografinë e Onufrit, ka qenë vetëm Anton Çetta dhe axha im që e kanë komentu njësoj. Unë qëllimisht e kom vu dhe ata si e kanë pa e kanë ditë që osht’ fotografia, ikona e piktorit Onufri. Dhe karakteristikë e tij është e ‘kuqja albaneze’ i thojnë ose e kuqja shqiptare. Dhe karakteristika e dytë osht’ Onufri kryeneq. Të dytë e kanë pasë një nivel t’shkollimit shumë t’lartë dhe për këtë jam krenare. Edhe babën tim edhe axhën i kam pasë shumë shokë. Prandaj edhe krejt përjetimet, shumë përjetimet e tyre në burg i di.

Aurela Kadriu: A mundesh me na tregu diçka për to?

Flora Brovina: Besoj që do t’i përcjellë, do t’i pëcjellë. Po, do ta përshkruj një, një përjetim kur gjyshja ime na la neve dhe tha… kishte shumë kohë që neve nuk kishim dëgju për asnjenin. Sepse kur fillonin kohnat e këqija ata ishin të izoluar në atë, në atë domethanë oazë të gurtë. Dhe gjyshja tha, “Dua t’shkoj t’i shoh a jonë gjallë dhe si janë djemët e mi”.  Po t’shkojshe, atëhere po t’shkojshe në Pejë, jo prej Gjakovës me ardhë në Prishtinë, duhet të fleje në Pejë, se rrugët ishin shumë t’gjata. Sado që sot absurde, s’mundesh me marrë me mend. Edhe gjyshja u nisë për në Goli Otok.

Ajo serbishten nuk e njifte qaq, elementare e njifte por jo… dhe vetëm të udhëton atje… rrallë kanë shku njerëzit m’i vizitu, jo veç për shkak t’asaj por edhe për shkaqe politike. Kur tregonte axha ma vonë, kur nga maja e shkambit atje, gurëthyes a çka kanë qenë, e kanë pa një pikë t’zezë që po afrohet edhe duke u afru po ndryshon kontura, po vjen duke e marrë formën e gruas. Se gjyshja ishte me tesha të zeza. Dhe ai e sheh dhe thotë, “Kjo mundet me qenë vetëm nana ime, sepse ajo nuk na ka lanë kurrë”. E kjo.

Momenti i dytë ka qenë kur u bo amnestia, një amnesti e madhe, atëhere i pari që priste të lirohet nga amnestia ishte axha. Edhe pse ishte ma i madh se baba, ai nuk ishte martu. Nuk ishte martu për arsy se sikur kurdiseshin martesa multinaconale (buzëqeshë) ose dy, vllazënim bashkimit. Edhe ai nuk deshti të vendosë në baza politike martesë, por ta merr atë që e don. Dhe kishte mbetë pa martu, ishte burgosur. Ishte një burrë shumë i pashëm, kom dëgju ma vonë prej grave të gjeneratës qysh e kanë pëlqy shumë.

Nejse ai priste amnestinë që ai do të lirohet se ishin bo tetë vjet. Babi im nuk priste. Dhe kishin bisedu, baba po i jepte porosi vllaut se t’kujdeset për neve vajzave, domethonë diçka çka e porositë për familjen. Ne ishim katra më nanën, tri motra. Edhe axha po i premtonte, kur dëgjon emrin e vet, se ai do të amnestohet. Ne nuk e dinim këtë fakt.

Unë isha rritë në shtëpi ku kurrë s’kishim dëgju muzikë. Apo veç ku i këndonte nana ninullat e motrës që ishte në djep. Kështu që edhe sot s’di të këndoj as nuk di, nuk di, vallëzoj shumë dobët, unë si diçka… e motrat e mia ndryshe. Sa i përket kangës, hera e parë që kom këndu kështu sollo (qeshë) osht’ kur prej burgut të Pozharevcit m’kanë çu në burg të Nishit për me e marrë dënimin. Dhe prej, domethënë për ta mund atë të keqen brenda meje i kom dhanë vetës kurajo me kangën. Më janë kujtu krejt kangët që i këndonte babi im me ne në familje. Domehthënë këngë revolucionare dhe shumë t’bukra.

Aurela Kadriu: Çfarë kangë i këndojshit rrugës për Pozharevc, apo prej Pozharevcit?

Flora Brovina: Po që këto kangët revolucionare…

Aurela Kadriu A i mban n’mend?

Flora Brovina: Po, po i mbaj n’mend, si jo. I mbaj n’mend, mund t’i shkruj ndonjihere edhe tekstet. Po nuk e kom ditë që i di tekstet, prandaj edhe kom vazhdu… Sa që i zbuta edhe gardianët, mandej e ndalën dikur veturën edhe m’thanë, “Mos po don ujë? Ose po don diçka? Mos po t’trubullohet?” Dhe kjo ishte e çuditshme sepse nuk e kishin mendu ndonjëherë që mundem me këndu në atë pozitë. Unë isha shumë e sëmurë në burg, do ta tregoj ma vonë.

Aurela Kadriu: A na tregon ndonjë tekst?   

Flora Brovina: Urdhëro?

Aurela Kadriu: A na tregon ndonjë tekst të kangëve?

Flora Brovina: Po nashta m’kujtohet, pak masi t’pushoj. Edhe…

Aurela Kadriu: Pse…

Flora Brovina: Urdhëro?

Aurela Kadriu: Vazhdo, vazhdo.

Flora Brovina: Edhe isha tu e tregu që për shembull një prej fenomeneve osht’ ky. Edhe momenti kur erdhën. I pari erdhi baba. Baba kur erdhi, të drejtën me t’thanë nuk erdhi sikur ka shku, ishte ma i dobët, sikur ma i zbehtë edhe mundojsha se ata e kanë lëshu se osht’ i sëmurë. Dhe si fëmijë, si fëmijë që çdo fenomen don me ia spjegu vetëvetës, unë mendoja se baba ka gjendjen e mirë shëndetësore. Të gjithë u habitëm kur erdh. M’kujtohet nana e veshi, e kishte veshë… mëngjesi ishte, i ndëgjuam do hapa, hapa si ushtarak, këpucat, ato t’randa. Edhe baba e kishte një valixhe t’drunit. Edhe për mu ishte shumë interesant, valixhja e drunit. E nana kur doli, doli me fustan mbrapshtë. Domethënë, sepse u ngutë me hapë derën kush erdhi.

Mirë po axha vonoi. Axha vonoi edhe erdhi pak më vonë. Edhe unë veç fillova me shku n’shkollë. Kur n’shkollë erdhi dikush dhe m’tha se ka ardhë axha edhe unë vrapova, vrapova. Në shtëpinë tonë më ngjante… kishin ardhë shumë njerëz prej krejt Kosovës, se këta ishin persona t’njoftun në Kosovë, baba me axhën. Edhe burgosjen e tyne njerëzit sikur e ndjenin në shpirt. M’duket sikur kur ka ardhë Adem Demaçi, sepse përveç dhomës t’pritjës edhe salloni ishte plot me njerëz. Edhe në oborr kishte shumë njerëz. Edhe unë vrapova, vrapova pa frymë edhe pse shkollën ne e kishim shumë afër. E dini ju ku është shkolla “Meto Bajraktari”?

Aurela Kadriu: Po.

Flora Brovina: E ajo lagjia sikur “Pejton” që osht’ aty e kam shtëpinë e babës. Edhe tani kur hyna gjithë ata njerëz, edhe une nuk e njof axhën. Shkova me turr ta shoh dhe ta përqafoj por mbeta. Atëhere baba m’thotë, “Po pse s’e përqafojshe axhën?” Thashë, “Po cili është?” Kur kam thanë unë cili osht’ burrat ia kanë fillu me qajtë. E dolën, “O dreq, çka na bane, çka na bane…” Se domethanë qaq ishte një dukuri e çuditshme. Ndoshta këta ishin edhe të burgosurit e parë politik ose ishin ashtu që kishin dhanë shumë për, për luftën. Kishin shitë shtëpinë e vet për me ble armë, për… kishin ndihmu domethënë, kishin qenë t’shkapërderdhun e çka me thanë.

Janë shumë çështje për të cilat edhe mundem t’flas. Për shembull, axha ishte revoltu me, me ish-shokët e vet t’luftës për shkak të kryengritjes ose mas torturimit të popullatës të Gjilanit, edhe ajo do t’jetë një peshë që ata e kanë dënu. Sepse ishte shnëdrru në një person që nuk i pëlqejshin sendet që po ndodhnin në Kosovë. Përndryshe këta jonë edhe pjesëmarrës në Mbledhjen e Bujanit. Pra ajo kauza e tyre që çështja e Kosovës të vendosët me vetëvendosje nuk ishte realizu. Ishte motiv shumë i madh mos me qenë t’knaqun.

Kjo frymë e atëdhedashurisë, ta duam Kosovën, por synimi osht’ ma i madh se sa Kosova. Sepse ndarja po shkaktohet dhunshëm, pa na pytë. Kjo do të jetë motivi që ne do të, krejt motrat do të ushqehemi me atëdhedashuri. Dhe une e mbaj n’mend kohën e Rankoviqit kur na ishim të përcjellur, se ishim familje e etiketume. Për 28 nëntor e venim flamurin shqiptar në mur dhe solemnisht të gjithë rend e përshëndetshim, e puthnim flamurin, dhe e jepnim një betim të atëdhedashurisë. Thu sa vjeçe ke qenë? N’klasë të dytë, tretë, katërt, pestë (qëshë), e këto motrat e mia edhe ma t’vogla.

Dhe m’kujtohet një kusheri i imi që erdhi me nusën e vet dhe ajo po e përjetonte këtë betim pranë flamurit për herë t’parë. Ajo fillon të qanë, sepse i erdh shumë emocionuse ky moment. Ne, për neve nuk ishte emocionuse, por ishte një përkushtim shumë domëthënës, se s’ka dashuri ma t’madhe dhe s’ka sakrficë që ia vlenë më shumë se atëdheu.

Aurela Kadriu: Përmendët kur ka ardhë baba prej burgut nana që ka dalë, por nuk e përfundutë tregimin.

Flora Brovina: Nana doli me fustan veshun kështu për së mrapi dhe ishte qeasharake kështu që na shtyni të qeshim. Baba im ishte i ri, ende ishte i ri edhe kur doli prej burgut, se ishte i ri edhe ky hyni. M’kujtohet atëhere u mlidheshin krejt ish të burgosurit bashkë ose familjet që kishin pësu nga lufta. Ishte familja e Hyrie Hanës, Hyra me motrën vinin te ne. Baba i binte mandolinës dhe të gjithë këndonin. Para se t’vinin do ta kujtoj një fenomen. Para se të vinin këta, ishte zakon që për festat e nëntorit dajrexhitë me tupana të shkojnë derë më derë, sikur për bajram edhe të hynë shtëpi për shtëpi edhe t’i mëshojnë muzikës edhe t’marrin disa t’holla. Dhe gjyshja jeme gjithnjë, vjet për vjet thoshte, “Mos hyni n’shtëpinë tonë”. Kështu që te ne kalonin, nuk hynin.

Mirëpo, atë vit ajo i tha, “Ejani te ne!” Se kishte dëgju që lirohen, do të ketë amnesti edhe mendonte… Një kusherinë e imja ishte, kushërinë e babës, vajza e babës ishte në burg edhe ajo ishte liru, e familjës Vokshi edhe ajo e futi muzikën. Kur erdhën ato, une me motrat e mia u mshefëm mbas derës sepse s’na pëlqente me ndëgju muzikë. Një vajzë e kojshiut vallëzoi aty. Dhe kjo është një diçka që do të mbetet shumë kujtim sepse ishim, nuk ishim të trusuna na, nuk ishim të trusuna. Por ishim a… asociale jo, po ishim disi rrethi tjetër po bënë qef, na do të mbajmë problemet tona që i kemi. Me një fjalë as muzika s’është e jona. Kjo.

Pra muzikën do ta shijojë për herë t’parë kur kthehet baba prej burgut dhe kur i mbledh shoqet e veta, shokët dhe e mbaj n’mend pikërisht Hyrie Hanën, që keni ndëgju ndoshta. Është një personalitet që ka vdekë dhe e kishin humbë edhe vllaun ato. Dhe do të mblidhemi troç e troç edhe do të këndojnë, por unë ende s’isha liru prej faktit që mos të e dëgjoj muzikën. E shijojsha shumë edhe sot e shijoj. Shpesh shkruj me muzikë, sidomos muzikë t’lehtë ose muzikë serioze, por jam afonike (buzëqeshë) nuk e interpretoj mirë. Kështu, këto janë ato çka do të më kujtohen.

Do të më kujtohet edhe një rast tjetër, shumë osht’ interesant është, n’bazë të mbiemrit ju po e dini, po e merrni me mend sa domethënës një prejardhje të stërgjyshit e kemi nga fshati Brovinë. Edhe atje deri vonë ka qenë edhe kulla e trashëguar e gjyshit, por më vonë osht’ prishë. Ishte një dimër, përpara bëheshin dimrat shumë t’vështirë, binte bora me metër, unë si fëmijë mbulohesha me borë. Dhe një dimër të tillë vjen një kushëri i largët, që domethënë nuk dishim me spjegu çka i bjen me pasë, por e kishim kushëri prej fshatit Brovinë. Dhe ai vjen, tërë ato tirqit i kishte të grisura dhe t’qepura me arrna, ose kështu të qepuna. Dhe kishte marrë dy duqë, në njërin duq kishte pasul dhe në tjetrin kishte pemë të ndryshme, molla, arra ose diçka.

Dhe kur erdhi hera e ardhshme, një person, burrë erdhi. Kishte udhëtu prej fshatit, kishte fjetë në Han, në Pejë, mandej kishte ardhë këtu dhe i lodhun mjaft. Dhe gjyshja u gëzu shumë. Ne u gëzum po nuk e njifshim. Edhe gjyshja, ai tha diçka, i tha gjyshës, “Kom ardhë me ju marrë, sepse dimri osht’ shumë i vështirë dhe kemi bisedu n’fshat, me bo me ju ndodhë juve, mozallah, vdekja dikujt prej fëmive ose diçka, për shkak të urisë, ose për shkak të ftoftit atëhere si ta ndijmë na vetën që e mbjamë një mbiemer? Ku jemi ne, kemi diçka, e ndajmë bashkë”. Gjyshës i shkunë lotët. Edhe unë u çudita. Gjyshja i tha kështu, “A din çka? Kjo fjala jotë do të na qet në pranverë. Na me fjalën tënde do të udhëheqemi deri në pranëvre dhe mos na mbani gajlen. Shumë faleminderit. Nëqoftëse diçka ma keq ndihemi e dijmë tani që kemi një derë”.

Kjo ka qenë diçka fenomenale dhe unë s’e kom harru kurrë. Madje ia di edhe emrin, Sadri e ka pasë emrin, axha Sadri. Edhe motra ime shkonte e lëmonte, thonte, “Axha osht’ shumë i mirë, nuk i ka pantollat çkyme”. (Qeshë) Ai i kishte të grisura, e kjo, “Nuk i ka pantolla e çkyme”. E kështu.

Aurela Kadriu: E qysh ish ai betimi të cilin ia bojshit flamurit? Çka thojshit?

Flora Brovina: Po secili për shembull i thoshte, “Betohem në dashurinë e vendit dhe popullit tim”. Qe, kështu. Betoheshim në gjunjë, në njërin gju, dhe e puthshim flamurin. Ka qenë rrezik me ta gjetë, koha e Rankoviqit, me ta gjetë flamurin. Ajo s’bonte, menjherë hishe n’burg ti edhe krejt familja. Po qe, e bojshim. Edhe masi doli baba. M’pëlqen, ka qenë baba një shembull i mirë që, sidomos kur vazhdoi me u shkollu. Edhe atëhere ne mbanim qetësi që ai të mëson, (buzeqeshë) edhe ne mësonim por edhe ai mësonte. Krejt osht’ meritë e nanës. E pëlqej atë përkushtmin e nanës për familjen, për fëmijët, për babën.

 

Pjesa e Dytë

Aurela Kadriu: Dashta me t’pyt për këtë periudhen sidomos që ka qenë baba n’burg, cili ka qenë roli i nanës t’juj? Çka ka bo nana? M’intereson qysh u kujdes…

Flora Brovina: Tani, ju e dini se shumë familje që sidomos familjet që kanë të burgosur politik e kanë pasë problemin e bashkëjetesës, sepse e para punë që bën i burgosuri politik që dënohet shumë vite është që t’i thotë bashkëshortit, në rastin tim, unë bashkëshortit tim ose bashkëshortes baba, tjertë i thonë, “Ti mund të jesh e lirë me punu çka t’dush”, për shkak se nuk don që ajo të pëson, derisa ky është i dënuar brenda në burg. Shoki i jetës të pëson nga dhuna që mund të ekzistoj ma tutje ose ta humb jetën për shkak duke pritur lirimin.

Kta e kom bo edhe unë, kur u dënova dymbëdhjetë vjet por e bëri edhe baba im, i tha nanës se mund të jetë e lirë, që ajo të jetë….  E keni pa edhe Adem Demaçi i ka thanë t’shoqës qështu njisoj ose Ukshin Hoti i ka thanë t’shoqës, por jo të gjithë e kanë kuptu meniherë çka do me thanë ajo. Sado që unë jam mundu me shpjegu pak ktyne dyja që i përmenda, se i burgosuri ka nifarë detyre morale ta bëj këtë gjest ndërsa e palës tjetër është që të qëndroj, njësoj të bëj një sakrificë. Nana ime për fat e kishte gjyshen afër e cila tha, “Qenke i marrë” tha, “si mendon ashtu?” Tha, “Ti hiç mos çaj kokën!” E kështu që e mori në mbështetje nanën edhe nana mësonte ni kurs rrobaqepësie por qepte ndoshta diçka shumë thjeshtë, jo diçka, më vonë u bo rrobaqepëse për neve vajzat por jo për dikë tjetër, mjaft ishim ne dhe arriti.

Gjyshja hini në punë punonte në një trafikë duhani, shiste cigare. Dhe kjo ishte një diçka shumë e mirë. Sa i përket stërgjyshës është shumë interesant, stërgjyshja vdiq në shtëpinë tonë dhe kur vdiq ajo ne s’kishim burrë për ta përcjell në varreza. Ishte kshtu i besonte fesë dhe gjyshja e çoi në xhami, xhenazën, për ta falë xhenazën. Atje, kur ato xhemati kur e pa që pas kësaj kufome po qëndron vetëm një plakë, atëherë kush është kjo që s’paska kërkënd vetëm një gru po qëndron pas kufomës. Ishte shumë e tmerrshme edhe atëherë kanë pyt, “Kush është?”

Vllaznit e gjyshës ishin njerëz të pasur, kishin pasuri edhe në Prishtinë unë i di dyqanet ku ende janë, dyqanet edhe shtëpitë, ku ata kishin. Njëri kishte shtëpi, dy shtëpi dhe tri dyqane po ia kishte marr shteti, tjetri për fat të keq kishte përfundu në burg për shkak, shkaqe politike. Ishte nacionalist dhe madje kishte ik prej burgut dhe ishte strehu në Shqipëri. Atje prapë kishte hi në burg dhe normal a për shkak se ky nuk e deshte një nga politikanët serb edhe qikjo ishte arsyeja. Edhe tani nuk kishte kush ta varros këtë plakën, krejt xhemati njëzëri vendosin që ata ta përcjellin në varreza dhe ishte bo një varrim i bukur me njerëz krejt t’panjoftun. Edhe gjyshja kur erdhi na pritshim që ka me qenë shumë e trishtume se vetëm ajo shkoi me përcjellë, na fmitë s’kishim me shku edhe nana ime s’kish me shku se ajo e kursente nanën.

Kur erdhi gjyshja ajo ndriçonte prej gëzimit tha, “Jo, jo s’do t’qaj asnjë pikë loti, sepse ju bo nifarë përcjellje sikur të ishte nana e dhjetë djemve”. Dhe ishte një fenomen pra, populli ishte që reagonte n’mënyrë shumë të zgjuar, sepse ta përcjellësh, domethanë gjyshen e djemve që i ka nipat në burg dhe djemtë i ka kërkundi. Njonin atje, njonin gjithashtu të sëmurë i kishte mbetë në Mitrovicë. Atëherë s’ki çka me thanë, kjo ishte përvoja ime jetësore në këtë moshë. E një pjesë e bukur e jetës jo për shkak se kemi pasë, sepse nuk kemi pasë, ani pse babën e kisha jurist, e nana ishte shumë ekonomiste e mirë në shtëpi. Ajo sakrifikoi punën e vet për shkak tonin dhe për shkaqe politike pra, ishte në punë por nuk punoi më tutje.

Ne ishim mësu me qenë të kursyer, domethanë shpesh këpucat e mia kur shkoja në shkollë kur vija motra i priste këpucat e mija. Kjo që më telefonoi, i priste këpuctë e mija që t’i veshë dhe ajo t’shkonte në shkollë, ashtu ndodhte edhe me pallton ose kur babait tim i prisheshin kto pantollet ose diçka tjetër. U mësova edhe unë të punoj sikur nana dhe nga pantollat e babës bëja rollka dhe në shkollë kurrë s’e kanë ditë që neve sakrifikojmë shumë, sepse kemi qenë ndoshta më elegantet në klasë, shifet edhe në fotografi. Kemi qenë shumë të ledhatuara nga nana edhe baba. E mbaj në mend nana ime me orë të tëra më rregullonte flokët edhe gjyshja madje edhe më mësonte me ecë drejt mos me ecë kokë ulur dhe, dhe natyrisht me u vesh bukur m’u dokë prej diçkafit m’u dokë bukur, shijen… ka qenë estetike e kam mësu nga ato, nga këto dyja.

Nuk më ka mungu mandej masi ka ardhë baba, nuk më ka mungu diçka shumë sepse bojshin çdo gja. Për shembull, unë kisha shumë kukulla dhe shoqet, kur bona shoqe mandej ato lujshin me kukullat e mia. Po mu kukullat m’i bonte nana sepse i mbushte me pambuk ose me diçka, i qepte bukur me dorë e me këmbë e bleja vetëm kokën, kurse ato kishin kukulla që theheshin dhe thoshin, “Jo kto thehen më mirë po luaj me t’jujat”. Kom pasë lirinë brenda në shtëpi. Përpara ka qenë shija e mirë të kesh oborrin, kopshtin me pemë, perime të cilat i ke mbjellë vet edhe tash ato rriteshin edhe ti e ndjejshe vetën aq mirë. Mos t’hyjmë tash kaq në detale se kom shumë me t’tregu eh bohemi shumë vonë.

Aurela Kadriu: Më intereson, a ka qenë e zakonshme me punu gratë në trafika qysh ka punu gjyshja juj?

Flora Brovina: Jo, s’ka qenë, jo. Përkundrazi, s’ka qenë.  Edhe gjyshja edhe pse punonte edhe të gjithë e dishin që është një gru që ka sakrifiku për atdheun se djemtë i ka në burg për atdhe, jo për veten e vet, se po i rritë mbesat e veta, se domethanë punën e vllaznive ua tregova. Njerëzit me shumë respekt e nderonin gjyshen, shumë respekt. Edhe kur e shifshin në rrugë edhe te dyqani, po dyqanët kanë qenë shumë t’pa, domethanë, nuk kanë qenë shumë të mira dhe shpesh herë ajo ngrinte në dyqan prej ftohtit. Më kujtohet kur vinte, ato durtë sikur të ngrime s’mund t’i mblidhte durët dhe nëna ime ia hukaste, ia frynte që t’i ngrohen ose bënte diçka për të që të ngrohet me ujë të nxehtë ose diçka. Këtë sakrificë qysh e vogël e kam hetue te gjyshja.

Aurela Kadriu: Ku e ka pasë dyqanin?

Flora Brovina: Dyqanin e ka pasë, së pari e ka pasë te shkolla “Elena Gjika” që është nji ku e kalojsh shkollën “Elena Gjika” është një ndërtesë, një shtëpi e vjetër si muze, e aty ka qenë ni barakë. Edhe aty, “Zenel Salihu” m’doket rruga, quhet ajo rruga, e di aty kanë qenë ato qytetarët e vjetër të Prishtinës që e nderonin gjyshen dhe dyqanin tjetër e ka pasë te rruga “UÇK” tani ku është…. Na shtëpinë me qera e kena pasë ku është Banka BPB, e aty ka qenë një shtëpi me shkallë të gjata jashtë, serbe, serbë kanë qenë ata që na kanë dhanë me qira. Është rrënu ajo dhe është maru kjo.

Ndërsa gjyshja në qosh të rrugës kur është… domethanë, kjo rrugë kur vazhdon edhe pak te poshtë ka Qafa kur fillon rruga për me dalë, ni rrugë kshtu si e verbërt si dalësh jashtë vazhdon kah Qafa, po ktu është një rrugë tjetër e qaty në qosh e ka pasë. E aty e kom pre unë gishtin, sepse afër e kisha shpinë dhe kisha shku te gjyshja edhe me djalin e hallës t’ia mbyllim derën gjyshës me tel dhe dera aty ma zen mu gishtin edhe aq ka qenë. Ashtu kemi qenë, domethanë jashta rrjedhave të njerëzve, saqë kur m’kanë çu te mjeku mu m’ka marr ni qytetar me plis, m’ka marr. Edhe kjo rruga ku është përmendorja krejt kanë qenë dyqane t’vogla, t’vogla, t’vogla, edhe une u ndjejsha nalt  e ai më mbante nalt dhe une shifsha dyqanet derisa, fjala “Po m’dhem”. Ambulanca ka qenë, m’duket ka qenë ajo rruga ky Kelmendi

Aurela Kadriu: “Bajram Kelmendi”, te “Katër Llullat”?

Flora Brovina: …po që është tash, pa shku te “Katër llullat” në qosh që është tash një qendër, si qendër tregtare, jo qendër tregtare po ushqimore. Eh qaty. Po unë kam mbetë në vend se me qep, qe kqyr {tregon gishtin}, ka mbetë më i vogël e kanë gjujt këtë copë në vend se me qep, s’ka qenë ashti.

Aurela Kadriu: E në cilën lagje, se e përmendët ma herët që keni qenë në “Elena Gjikë” dhe “Meto Bajraktari”?

Flora Brovina: Unë kam qenë në “Meto Bajraktari”, klasën… deri në klasën e katërt. Mandej kom shku në “Elena Gjikë” se s’ka pasë klasë shqipe, deri në klasë të katërt ka pasë.

Aurela Kadriu: E në cilën lagje e keni pasë shpinë?

Flora Brovina: Qaty te shkolla “Meto Bajraktari”.

Aurela Kadriu: Çfarë lagje ka qenë kjo?

Flora Brovina: Baba im, e ka ditë, e ka parandje ndoshta se po e përcjellin edhe krejt çka ka pasë diçka me vleftë e ka shitë, edhe e ka parapagu deri te ni masë shtëpitë të reja në qat lagje, që kanë qenë ni katshe, krejt shtëpiat ni katëshe. Si tash ajo lagjia Gradić Pejton [Qyteza Pejton] që po i thojmë edhe kanë qenë lagje të mira. Përndryshe, ajo lagje ka qenë bashqe dhe unë e mbaj në mend ku ka rrjedh lumi dhe kur ka punu te shkolla afër shkollës, shkolla ka qenë n’bashqe. Edhe kur kanë punu mullini, ka vaditë, domethanë ka pasë mulli me… dhe ka vaditë. I thojshim bashqja Kaqamak. Kështu ishte diçka e mirë. E aty kemi jetu ka qenë lagje e mirë, e mirë ka qenë, aq e mirë ka qenë saqë edhe spiunat i kemi ditë, i kemi njoftë.

Kur u burgosa dhe kur isha në dhomën e torturave momenti ma i trishtushëm në jetën time, se po e mendojsha edhe para se t’hijsha aty, po mendojsha krejt çka po m’pret, se dikush para meje ishte. Muret ishin krejt me gjak, kur në derë doli një person që unë si e vogël tonë kohën e ngucshim i thoshim “Stojan Polabander”, domethanë “Stojani gjysëm shtyllë” se ka qenë shumë i madh. Edhe na fëmijët e lagjes e ngucshim, s’ka qenë shumë normal. E ai tashti ishte në polici, njeriu që i torturonte të tjerët. Tash mund ta marrish me mend se çfarë logjike kish ai me torturu njeriun, a e dinte masën e torturës a… ? Prandaj edhe muret ishin krejt me gjak a dhe kur m’pa mu nuk u bo se m’njef, bile kshtu t’i kujtohet pak fëmijëria, hajt t’thotë, “Hajt p’ia fali, se kjo ndoshta ma pak ka thanë, ata tjerët ma shumë”. Jo, jo ai njësoj veproi sikur me të tjerët. Kjo ishte momenti që për mu ishte…

Aurela Kadiru: N’cilin vit keni shku n’shkollë fillore?

Flora Brovina: Nuk e di, veç e di qe kam shku shtatë vjeç. Edhe kom… ni ditë po bisedojsha me do, shoqninë time edhe thashë, “Momentet më monotone të jetës time janë mosha gjashtë deri në shtatë vjeç”. Sepse unë kisha dëshirë të shkoja gjashtë vjeç, por isha e dobët dhe gjyshja ime shumë ishte përqendru në shëndetin tonë dhe thoshte “Jo, jo” sepse m’çonte, koti m’çonte te mjeku me m’kontrollu pse jom e dobët edhe me m’dhanë vitamina. Ajo madje dy vjet m’ka çu në Shkup me i drejtu dhambët, ka qenë shumë çështja estetike ka qenë te ajo shumë me rëndësi. Edhe m’çonte sepse këtu nuk kishte mjek, stomatolog. Edhe si fëmijë s’pritonte të më çonte me tren edhe qajo domethanë përkushtimi i madh i gjyshës e kështu që n’këtë periudhë kom shku në shkollë.

Aurela Kadriu: A e mbanë në mend Shkupin?

Flora Brovina: Po e mbaj në mend.

Aurela Kadriu: Çfarë qyteti ka qenë?

Flora Brovina: Po ka pasë parqe shumë, ka pasë parqe e mbaj në mend parkun, ka pasë shqiptarë edhe që e njifshin gjyshën time. Njëherë ka qenë ramazan, kurrë s’e harroj këtë moment, edhe na ishim ulun në park edhe hanim bukë, unë e gjyshja. Edhe atëherë erdhi një njeri dhe u përshëndet me gjyshen edhe tash gjyshja ma vuni mu fajin, “Kjo dreq është untu që kur e kur…” (qesh). Gjyshja po arsyetohet, se gjyshja ime nuk mbante… në familjën tonë nuk mbaheshin festat fetare. Për disa arsye edhe sot e qasaj dite, jo pse ishin komunist jo, po për arsye se gjyshja e kishte lanë ramazanin kur ishte burgosë. Kur s’kish pasë ujë me u pastru edhe kur s’kish pasë mundësi me e mbajt prandaj e kishte lanë. Por ajo mendonte kështu, se ka qenë diqysh ndryshe prej grave plaka që i kom njoftë. Ajo ka thanë, “Në qoftë Zoti është, e sheh vujtjen time, s’ka sakrificë ma t’madhe se kaq edhe mos t’më detyron që unë ta mbajë”.

Ajo e dinte, i dinte kto lutjet fetare në gjuhën shqipe edhe mu m’thoshte për barazinë gjinore, “Duhet ta kuptoni barazinë gjinore nuk është barazi gjinore ti t’i bojsh puntë e tua edhe të burrit, t’bojsh gara me burrin dhe mandej t’bojsh gara me kunatën që është në shpi. Domethanë, të jesh njësojë e pastërt, njësoj të bësh punët e shtëpisë. Jo. Por barazi gjinore është t’i ndani puntë dhe disa punë duhet të ndikojsh që shteti t’i marr përsipër”. Ajo mendonte se madje edhe një pjesë të ushqimit, sikurse tash që ndodh duhet të jenë shërbime shoqërore. Për shembull, ta zamë pasulin, me nejt tre sahat i zimë jo, por shko merre atje hazër bleje edhe bjere në shpi. Ashtu mendonte ajo, thojke, “Mos u bo si gomari kur çdo sen e qet në shpinë, ‘Hajt se unë mundem, unë mundem’. Ti nëqoftëse kujdesesh për pastërinë e fëmisë mos e merr përsipër edhe me i ndihmu masdite, po le te merr përsipër burri”. E kështu e mendonte dhe çdo gjë që m’ka thanë ajo ka qenë e saktë, gjithnjë m’del e saktë.

Aurela Kadriu: A ka qenë e shkollume?

Flora Brovina: Gjyshja jeme, kur ka shku fillimisht e kanë çu në Mejtep edhe për dy muj të tërë tregonte tha, “Ni, ni pe e merrte t’kuq hoxha”, edhe i ka thanë, “prej ktuhit e ktu lexo çdo fjalë qitu n’qit rresht”. Edhe tashti dy muj ditë ni rresht edhe arabisht. Kjo ka thanë, “S’po marr vesh çka po foli”, edhe tani ka pasë polemikë me atë. Ajo sa e vogël ka qenë edhe polemikë. Atëherë ni ditë ka thanë, “A din çka? S’jom budallë me shku atje kur s’pe di çka po flas. Edhe nuk shkoj ma!” Nuk ka shku ma.

Kshtu që, shkrim leximin e ka mësu vet, ka ditë edhe çirilice e ka mësu vet. Ajo ka qenë nji shumë shumë interesante dhe m’pelqen si tip shumë. Për shembull, m’kujtohet kur ka qenë nihere smutë edhe kishin ardhë shoqet e veta plaka edhe vjen infermieri me i bo gjilpanë, domethanë e ka pasë kshtu të lindun çashtjen e feve. Edhe i vjen infermieri edhe kur t’vjen, ato krejt çohen në kambë edhe ia bojnë atij infermierit, “Haxhi Shefqet” sepse ai paska qenë në haxhillëk jo në haxhi, po në detyrë ka qenë si infermier. Kjo i thotë, “Edhe ty po t’vjen mirë që po ta bojnë apo? Por ti ke qenë në detyrë, ti s’ke shku me u bo haxhi, se me qenë haxhi veshesh ndryshe”. Ka thanë, “Hiç s’po t’vjen marre” (qesh). Kshtu ka qenë.

Për shembull, ato zakonet e vjetra që nuset rrishin në kamë derisa ta pin vjehrra kafen. Më kujtohet kur kishin ardhë dy nuse të fqinjëve te ne dhe ato nuset në kamë, ajo vjehrra a din gzushëm se nuset po i rrijnë në kamë, thotë, “A din çka? Kto zakone boni në shpi t’juja, ktu uluni. Dhe a po t’vjen mirë që ato po t’rrijnë n’kamë ty derisa ta pish kafen a?” I thotë shoqës t’vet.  Shumë interesant ka qenë, shumë ni tip interesant. Ajo ka qenë shumë pedante dhe qepte te ni rrobaqepëse e njoftun në Prishtinë teshat dhe masi t’i qepte vinte n’shpi fillonte me i shkep s’i pëlqente se, “Jo qitu s’ma ka bo bash tamon krahun, duhet ndryshe, t’ma bon ni jastyk pak ma t’nalt se krahtë m’u kanë lëshu e kto kshtu… jo pullën s’ma ka bo bash mirë”, dhe nana jeme i rrinte te koka dhe ia rregullonte masi ia qepte prej fillimit. E kjo ka qenë gjyshja, ka pasë…

Gjyshja jeme nuk ka vdekë… gjyshja jeme masi ka vdekë nana jeme është shu, s’ka desht me jetu. Ka thanë, “Jo, masi m’vdiq njeriu që deshta ma s’shumti e ndava me të…” E thirrshin nëpër shkolla që të flet për luftën ose diçka, edhe asaj një herë nuk i kujtohej, “Çka do t’flas unë atje?” Po them, ajo 90 vjeçe ka vdek. Ajo nana ia spjegonte (qesh), nanën e Meto Bajraktarit e ka pasë shoqe. Kjo ia shpjegonte ndoshta këtë, këtë, këtë. Nana jeme s’ka qenë në luftë, ka qenë e vogël por e dinte krejt çka do të thotë gjyshja. Kështu që, gjyshja ka qenë shumë tip interesant e kështu. Kështu që për gjyshën kom çka me fol.

Aurela Kadriu: Gjyshja a ka pasë fëmijë tjerë apo vetëm nanën e juj?

Flora Brovina: Gjyshja ka pasë babën tem.

Aurela Kadriu: A nana e babës…

Flora Brovina: Nana e babës. Ajo ka pasë dy djem e ni vajzë. Dy djem e ni vajzë ka pasë. Vajza e vet kur vinte me na pa neve rrinte me leje të Komitetit me pa nanën edhe fëmitë e vllaznive që i ka në burg. Qe kqyr qysh ka qenë koha.

Aurela Kadriu: N’cilin vit jeni regjistru në shkollë t’mesme?

Flora Brovina: Po, duhet me numëru vitet…

Aurela Kadriu: Domethanë, tetë vjet ka qenë shkolla fillore…

Flora Brovina: Shkolla fillore edhe masandej… edhe ka pasë, kemi pasë ni përparësi sepse nxënësit e shkollës “Elena Gjika” ose përpara “Vuk Karagjiq” kishin profesorë shumë t’fortë, ishin shkollat ma t’forta sidomos në matematikë dhe në gjuhë. Dhe për këtë arsye ne ishim nxënësit ma t’mirë, kjo si grup i nxënësve ishim ma t’mirët.

Sivjet e festum 50 vjetorin, qe e gjeta kur jom… 50 vjetorin e maturës domethanë para 54 vjetëve në gjimnaz. Sivjet u mlodhëm për herë t’parë, 50 vjet që e kam kry maturën. Ishte shkollë shumë serioze. Ishte karakterisike se mbanim veshje të shkollës, ato uniformat e shkollës ku shkrunte, uniformat e zeza me ni shkronjë G – Gjimnazi, Gimnasia e kuqe, dhe kishim shumë për qejf që ishin dy ngjyra kuq e zi. Nxanësit nuk dilnin shumë në qendër të qytetit, e kishim profesorin shumë t’vështirë, na kontrollonte. Aktivitete kishim.

Unë për vete merresha me atletikë isha një atlete mjaft e mirë, sidomos në vrapime të shkurta edhe ndonjëherë bëjsha gara me djem. Ndërsa më pëlqente matematika thashë, isha shumë aktive në letërsi. Aty fillova me fitu çmimet e para në qytet me raste t’veçanta ose në fletorën e gjimnazit, ishte një jetë e kandshme. Atëherë sikur filloi një qetësi, një harmoni që kujtoj fëmijët e mi nuk e kanë pasë, një… nuk e kanë shiju kohën e gjimnazit sikur une. Kishte siguri në qytet edhe një periudhë ndoshta më e bukura e jetës.

Aurela Kadriu: Qysh e ka pasë emrin gjimnazi?

Flora Brovina: “Ivo Llola Ribar” po tash “Sami Frashëri”, është i njejti gjimnaz. Kishte pak vajza në klasë, më shumë ishin djem, na ishim pesë veta. Nuk e di klasët e tjera, mendoj gjenerata tjetër do të ketë pasur më shumë vajza, por e imja kaq kishte. Dhe unë ulesha me djem në bankë e kto ishin ato…

Aurela Kadriu: A ishte e zakonshme me garu vajzat në atletikë?

Flora Brovina: Jo, ndoshta jo, sepse m’kujtohet kur fitova… tash e kam koleg edhe shkrimtar ni shok klase që ishte mjaft i zhvillum, i vinte zor qaq shumë që e munda thojke, “S’mundet vajza profesor me m’mujt. Pse më mundi?” A din, se unë garova… në vend se të garoj me vajza sepse me kohë e matshin kohën, jo domethanë vajzat me vajza, por koha. Dhe mu m’qëlloi me garu me djem edhe unë në 400 metra, në 800 metra i munda djemtë. Dhe njërin prej tyre Ali Berisha më kujtohet e ka pasë emrin e kalova edhe tash krejt klasa ia bojshin, “Të mundi, të mundi”, dhe atij mandej i vinte zor.

Përndryshe, kam qenë pak për shkak të motrave, kam qenë ni tip që motrat kam ditë me i mbrojt edhe fizikisht. Jom zanë me djem, jo kam qenë tip i tërhjekun por me m’i nguc dikush motrat dija shumë keq të sillesha, si djal i keq. Edhe i mbaj në mend personat që jom zanë me ta për shkak të motrave. Për shembull, e kem ba ni akull para shpisë edhe thojshin, “Jo ktu veç djemtë. Mos!” “Po unë e bona akullin. Jo, ju”. “Jo, ju jeni vajza”. “Kush vajza? Hajde guxoni rrëshqitni ktu!” E masnej me ni të zanë qe qishtu… ose herën tjetër disa që janë emra, emra. Domethanë pak a shumë të njohun, por jam zanë kam ditë me u zanë për motrat e mija, se edhe ato ma kane kthy njësoj me mbrojtje. Jemi shumë t’lidhun nashta për ktë që e shpjegova krejt jemi shumë t’lidhun n’mes veti…. Nuk kam qenë tip që kam shku, për shembull, edhe atëherë janë mbajt ditëlindje, do farë takimesh mbramje shoqërore, nuk kam shku nëpër kto sepse sikur baba jem ma bonte, “Mirë, nëqoftëse shkon, po mos e bo zakon t’shkojsh qaq shumë ose shko me orar”. S’di ma bonte ni orar edhe unë mandej vendossha mos me shku hiç.

Motrat e mia pak ma ndryshe. Kanë pasë ma shumë shoqni dhe mu më mjaftonte shoqëria ime dhe e atyre. Mandej edhe mramjeve, domethanë masditeve unë kthehesha sa binte muzgu, kthehesha prej lojnave në shtëpi dhe motra, kjo që m’thirri në telefon më thoshte, “Sa t’kam inat, se ti kthehesh herët dhe mandej krejt m’thojnë mu pse po vonohesh” e kjo ka qenë.

Përndryshe, na në nji moshë në fillore, madje madje e kom pasë shumë për qejf nuk e di si i thuhet prraçka, a e di çka është prraçka? I kam pasë qef prraçkat dhe sillesha pak si djal dhe ktu në xhep e majsha prraçkën edhe plot xhepat me gurzi t’vegjël ose me tela edhe kur s’më pëlqente dikush tangap {onomatope}. Unë njiherë i kisha edhe shoktë e mi dhe nifarë grupi që bojshim sherre, po kto pak kanë zgjatë, kërkush s’ka trokitë [derë] që po boj sherrre unë.

Nihere kur isha duke i kopju detyrat në klasë, nuk e di se cilat ishin sigurisht në matematikë, isha duke i kopju detyrat, ni koleg i imi më ngacmonte me ni lidhëse të këpucës edhe ma bonte orë e qast, ma hudhte, më ngacmonte dhe më pengonte, dhe unë i thashë dy-tri herë, “Mos më pengo!” Ai prapë. Edhe atëherë m’u kujtu që unë di me qenë edhe djal, di me qenë ndryshe edhe e kapa edhe e solla disa here edhe në fund e gjujta edhe ai ra edhe theu bankën.

Atëherë thashë… e kemi pasë profesorin kujdestar shumë t’vështirë. Dhe kur u thy banka hini profesori tha, “Kush e theu bankën?” Unë po çoj gishtin me tregu që unë, por ai s’më jepte fjalën. Atëherë u çu ky shoku që e munda në vrapim, deshti ai me tregu, edhe profesori u idhnu shumë edhe ai u çu edhe tu qesh tha, “E ka thy Flora”. “Çka?” “Flora e ka thy”. Thotë, “Kshtu kshtu e gjujti këtë nifarë Bajramin, e gjujti…” Ai ma vonë u bo drejtor dikund, “E gjujti edhe u thy”. Ai thotë, “More qyqan!” Tash i bërtet atij pse është qyqan (qesh) edhe thotë, “Ti?” Thashë, “Po unë desha me shpjegu qysh ndodhi prandaj çova dorën”. Ai mendonte që unë doja të ndaja drejtësi, se unë gjithmonë ndaja drejtësi. E tha, “Bankën” tha, “do ta paguani ju krejt, jo Flora”. Edhe ashtu unë shpëtova. Domethanë kjo ka qenë.

Përndryshe, ani pse tregova nji, nji, nji episodë kur herë pas here m’duket se edhe sot më ndodh që me m’i nguc dikush motrat e mia shndërrohem në diçka tjetër, luaneshë kisha thanë. Megjithatë, më pëlqen feminiteti dhe kujtoj që është bukur me qenë femër. Gjithmonë m’ka pëlqy të qenit femër, kurrë s’kam deshtë me qenë djalë. Shpesh ma bante baba jem, “Ty të kam për dhetë djem, po…” mandej i kujtohej, “po vajzë t’kam”. Sepse e dinte që s’kam qef me qenë djal, se m’pëlqen me qenë femër. Sidomos më pëlqen amësia, m’pëlqen qysh ajo ndjen kur është e dashurume ose dashurinë që ka ndaj prindërve m’pëlqen. Më pëlqen kreativiteti i saj në familje qysh është kur ia nisë ma s’pari me përgadit gjërat e para t’ushqimit për familjen, ambëlsirat ose me e zbukuru shtëpinë e krejt ato m’pëlqejnë.

Në anën tjetër, për shembull unë tregova që kam mësu zanatin e babës, elektro. Për shembull, kam ditë me maru cimenton, me shtru cimenton, kam ditë me maru murë. Domethanë, gjithçka… me babën tem e kemi bo tavanin bashkë, e kemi bo tavanin me dru krejt tavanin e ni dhomë timën, pra kam ditë me punu. Edhe sot di me punu krejt shtëpinë me ngjyrosë. Në moshën time unë kam qef me u çu edhe me ngjyros vet, por gjithnjë pse jam femër, jo sepse e imitoj ni djalë.

Pjesa e Tretë

Aurela Kadriu: Po ia nisim, nashta, qysh keni vendosë me studiu mjeksi dhe në cilin vit keni fillu studimet?

Flora Brovina: Të drejten kurrë s’e kom besu që do t’bahem mjeke, nuk kam pasë ni, nuk e kam shpreh gjatë shkollimit naj dëshirë që të bohem mjeke, jo se s’e dija rolin e mjekut por… nana ime gjithnjë na fliste për një mjeke në Kosovë që kishte ardhë prej dikah larg dhe se si pacientët kanë nevojë për të do t’shkojnë ta marrin me pajton me kuaj dhe mu m’u dukej, nuk më pëlqente dhe mendojsha që mjeksia është shumë shkencë e randë dhe a do t’ia dali.

Unë për veten time kisha afinitet për letërsinë të studioj gjuhën, kisha afinitet për matematiken, t’isha profesoreshë e matematikës. Njëra nga motrat e mia, Flutura, u bo profesoreshë e matematikës dhe shërbeu 42 vjet ose 43 dhe tani ka dalë në pension, ajo ma plotësoi këtë dëshirë. Ndërsa në testin që e bën profesorët në gjimnaz, ata m’thojshin që duhet ta marr arkitekturën ose elektro-teknikën, shkenca teknike masiqë kto ishin afinitetet e mia, kam qenë drejtimi shkencor.

Megjithatë, unë vendosa të bëj një kompromis dhe t’shkoj t’studioj në Beograd në mesin e shumë studentëve që kishin konkuru. Konkurova s’pari në Fakultetin e Stomatologjisë tu mendu që ky është një zanat që i afrohet mjeksisë dhe nuk ishte se është më pak i rrezikshëm për njeriun. Thashë, kur fillova t’merrem më shumë me letërsinë atëherë më lindi idea që mund të bëhem edhe neuropsikiatër dhe të njoh më mirë shpirtin e njeriut për shkak të letërsisë. Pra, mjeksinë e mora për shkak të letërsisë se letërsia është dashuria ime e parë t’cilës nuk iu kom nda asnjiherë edhe jam shumë e lumtur që nuk ju kom nda librit dhe kisha afinitet me lexu shumë. Prandaj edhe mjeksia këtë e kërkon, leximin.

Në konkurs fitova, u pranova në stomatologji. Ndërkaq në provimin për mjeksi të përgjithshme isha në grupin e studentëve rezervë që mund të pranohen ose jo dhe unë u ktheva me lajmin se jam pranu në stomatologji ktu në Prishtinë, mirëpo sa erdha unë erdhi edhe telegrami që jam pranu njëkohësisht edhe në mjeksi, tani, nuk mund ta merrsha gjysën e mjeksisë kur mund ta merrsha të tërën. Pra, fillova studimet e mjeksisë në Beograd.

Ishte shumë e vështirë ndarja, ishte e vështirë. Ideja se baba im gjithashtu ishte student në vitet e fundit, provimet e fundit dhe gjendjen materiale nuk e kishim qaq mirë sa ta çon dikënd në Beograd të studioj. Më ndihmun të afërmit e mi, halla ime s’pari që më përkrahu në gjysëm vjetorin e parë dhe në gjysëm vjetorin e dytë u gjinda me shoqet se formova shoqninë. Dhe kam përjetime shumë interesante në atë vit të parë, kur për herë të parë do ta ndij vetën, do ta ndij vetën si një zezake në Afirkën e Jugut, që do të thotë diskriminimin për shkak të përkatësisë nacionale drejt për së drejti e kam përjetu në lëkurën time si e përjeton zezaku në mesin e të bardhve që kanë paragjykime për lëkurën e vet.

Madje edhe kur vishesha elegante sikur po si mund të jesh kështu, une kisha qef. Nana ma kishte qep një mantil ishte ngjyrë, ngjyrë jeshile e çeltë dhe shumë elegant dhe n’vend se t’marr komplimente thoshin, “Jo, jo, ju nuk jeni shqiptar”, se shqiptartë ishin ata që punojnë punët ma t’randa në ish-Jugosllavi dhe u ndjejsha shumë keq. Ndonjëherë aq keq u ndjejsha saqë si studente hypja në tramvaj dhe ndalesha në stacion ku i shisha shqiptarët duke e thy betonin me ato maqinat që ju dridheshte krejt trupi edhe vetëm për t’i përshëndet ata. Edhe m’pëlqente kur m’quanin disa më t’vjetër, m’quanin bijë. E në këtë, në këtë kontekst thashë, i kam disa kujtime disa ma t’vrazhda disa më ndryshe. Për shembull, profesoresha ime e kimisë, asistentja, kurrë nuk m’thrriste me emër, ma dinte emrin se nuk ishim shumë në grup m’quante sllovene, për shkak të flokëve bjonde ndoshta edhe theksit nuk e di, po më quante sllovene edhe sahere i thosha nuk jam sllovene jam shqiptare ajo thoshte, “Po mirë mu po m’dukesh si sllovene edhe unë po t’thrras kshtu”. Asniherë, domethanë nuk e ndjejsha vetën mirë.

Diskriminimin e vrejsha edhe te provimet paraprakisht dhe maj në mend njëherë kur kërkova që t’pytëm përpara të tjerëve, t’hyj n’provim përpara në provim. Nuk ishte i lehtë, semestral, dhe kur hina profesori para të gjithve na tha, “Nëqoftëse e dini këtë pytje keni kalu”, domethanë ngec me ni pytje, ngec ni student dhe tha, “Kush e din?” Une e çova dorën dhe u përgjgja, tash ndoshta për shkak t’theksit, sado që  mirë e flas serbishtën, m’tha, Çka je ti? “Šta si ti?” Edhe unë ju përgjegja, “Nuk jam motër medicionale jam ish-gjimnaziste”. Domethanë, nuk kam lidhje me mjeksinë. Ishte fjala për mobilizimin e krahrorit si duhet ta bëjmë mobilizimin dhe kjo ishte një pytje profesionale.

Atëherë, ai thotë, “Ne pitam te to. Jel si Shiptarka?” Domethanë, nuk po t’pys a je motër a jo, por a je shqiptare? Dhe kur erdhi radha ai, unë u përgjegja pozitivisht. Mirëpo, nuk m’tha që e dhashë provimin dhe mund t’dalish, por me renditi me të tjerët që të pytem. Dhe kur më erdhi radha që të pytem, ai ma jepte pytjen dhe ma kthente shpinën dhe fliste me të tjerët. Unë përgjigja ni pytje, dy, dikur i thashë, “Profesor, m’falni, ndoshta edhe ma jepni ndonjë notë t’mirë, ndoshta m’jepni në përgjegjet e mia, por unë nuk e du këtë notë. Ma jepni indeksin se s’du të përgjigjem me fyrje”. “Auu,” tha, “qenke nervoz”. “Jo, jo, nuk jam nervoz, po nuk e lejoj veten të më ofendoj dikush”. E mora indeksin, ja mora dhe dola. Domethanë, ky ballafaqim ose për shembull me…

Tani po mësoja me një shoqën time, kisha zanë një shoqe dhe po mësonim bashkë. Unë mësoja me të sepse ajo më ndihmonte që të përsëris mësimin dhe natyrisht edhe serbishtën. Ndërsa ajo mësonte me mu sepse landën e kisha mësu mirë, i konvenonte, dhe ishim… ajo banonte te një plakë dhe ishim së bashku. Kalonim shumë mirë, ajo ishte prej Serbisë së mesme, ishte puro serbe e Serbisë, jo prej rrethit që thojnë. Edhe me ni moment shumë e kam kujtim këtë kolege, në një moment ajo, trokiti dera dhe ajo doli me pa kush është dhe kur u kthy m’tha, “Ky shqiptari”, edhe une mbeta, “Kush?” Tha “Ky shqiptari që na banë qym… thëngjillin për nxemje”. Edhe unë thashë, “Vërtetë, do të dal t’flas me të”. Tha, “Jo, jo, nuk është si ti shqiptar, por është si me thanë rom”, “Jo, nëqoftëse ti thu shqiptar, atëherë unë e konstatoj çka është”. Edhe dola… “M’fal” thashë, “ni moment”. Edhe dola në koridor.

Ai me dy kofat me thëngjill, kështu punojshin shqiptartë në Jugosllavi dhe i thashë, ishte në moshë, ishte tanë i përlyn me tesha të zeza prej thëngillisht që bante nëpër banesa të ndryshme edhe unë i thash “Axhë, a u lodhe?” Ai lëshoi kofat edhe, “Bijë, çka po bon ti ktu?” E njofti gjuhën që jam shqiptare, sepse unë fola me gjuhën e tij dhe i thashë që po mësoj, “O vetëm të mësojsh e t’mos mbetesh si ne. Të mësojsh, të mësojsh, po për çka po mëson?” I tregova.  Tha, “O të lumët ne”. Dhe u gëzu shumë edhe m’tha, “Nëse t’vyn diçka, ta dish unë këtu punoj edhe për çdo gjë që t’vyn”, do t’më përkrah. Kur u ktheva në dhomë, shoqja ime po qante, po qante, po qante me dënesë dhe tha, “Unë nuk po muj me kuptu,” tha, “unë nuk deshta me bo diferencë, por mendojsha që nuk ishi njësoj”, “Jo,” thashë, “na jemi klasa punëtore e Jugosllavisë, ne jemi ata të diskriminumit”. Edhe atëherë ia spjegova edhe këto përjetimet e mia edhe n’klasë edhe në shoqëri.

Ishte njëri nga kolegët, edhe këta do ta mbaj në mend, një koleg, një kolege në t’vërtetë e vetmja zezake në amfiteatër prej 500 vetëve dhe rastësisht u njohëm ndoshta kishim të njejtën, i njejti shqetësim na mundonte dhe u ulëm u bëm shumë shoqe. Ajo ishte prej Etiopisë dhe u quante Mesti. Dhe n’amfiteatër kishte mjaft studentë që ishin beogradas që ishin shumë ma të sjellshëm, edhe njëri që e kishte vërejt që kishte një simpati ndaj meje. Ai banonte në rrugën kryesore të Beogradit, ashtu thoshte që banon dhe ai tanë kohën kishte qef me u shoqnu me ne dyja. Edhe unë i thom, “Pse jemi zezake apo për çfarë?” Edhe ai thotë, domethanë i vinte interesant.

Edhe unë nuk kisha qef të shoqërohem, sepse s’më pëlqente. Mandej, s’më pëlqente sepse e vërejsha që tjerët shokë e ngacmonin se m’pëlqente mu, por ishte diçka që kjo më shkaktonte aversion. Dhe ai e gjeti një mënyrë tjetër që t’i hyjë në qef, se edhe shokët e mi shqiptarë njisoj e xhelozonin, pse ti e shofish, pse më shifte mu edhe Mestin. Edhe ai atëherë e gjeti një metodë, që në amfiteatër, në amfiteatër rendi i parë mbushej shumë herët në orët e hershme domethanë para se… domethanë shumë ma heret se fillonte mësimi edhe ai rezervonte tërë rreshtin e parë ose rreshtin e dytë ose rreshtet e para, për krejt shqiptarët çka ishin shqiptarë. Në grup isha vetëm unë vajzë dhe ai vet nuk ulej, por atyre iu rezervonte që t’ju hynte në qef. Madje, madje filloi edhe me mësu ndonjë fjalë shqip. Edhe kur shkojshim ma vonë bonte, “Mirëdita” mu m’vinte shumë zor. Dhe një ditë, ishte kështu vardisës sikur shqiptarët, edhe unë një ditë e pashë që nuk muj ma nuk kam se si me largu prej vetës.

Jo, ndodhën, ka qenë viti 1968 kur isha në Beograd edhe ndodhën demostratat këtu në Kosovë. Motrat e mia ishin pjesë e demostratave edhe unë atë ditë sa kisha mbrri, mora vesh që motrat kanë dal në qytet dhe në qytet është rrëmujë. Njëri nga shokët e Fluturës u vra dhe unë e njifsha atë djal, është dëshmorë. Dhe atëherë edhe unë deshta me iu bashku, dhe duke ecë m’kujtonte ku është përmendorja Nëna Terezë, m’rrshiti kamba dhe u lëndova qaq shumë në gju sa e gjakosa gjunin tepër randë edhe kur m’kalunë ditët e pushimit të nëntorit unë në fakultet shkova me kambën e lidhur.

Tani askush nuk besonte që unë nuk kam qenë në demostrata ose që nuk jam lëndu nga dhuna në demostrata. Realisht unë isha, por nuk isha pjesa kryesore e demostratave, por m’rrëshqiti kamba sepse rrëmuja e boni t’veten. Dhe e ndëgjojsha kur po pritshim për me hy në sallat e ushtrimeve kur këtij, se ia kom harru emrin, i thojshin, “Qe kjo simpatia jote është çu kundër Jugosllavisë a?” Ai ni kohë nuk foli, e ma vonë m’u desh me i thanë atij, me trillu ni send sepse m’u bo shumë monoton thashë, “A din çka? Unë jam e fejune dhe te ne me t’bo vaki me t’pa i fejuni jem që ti m’ndjek atëherë nuk e ke shumë lehtë me shpëtu. Të lutëm mos më ndiq”. E kjo ishte nji diçka që e largova.  Domethanë, na ishim popull edhe që na njifshin si për të vrazhdë, por nuk mund të bëhesha e vrazhdë me të.

E tregova këta se ma tutje do t’flas për…. Kur u nisa e kisha synim që t’kryj t’paktën dy vjet, pa pasë obligime ndaj vetëvetes, që do të thotë t’mos ketë ndonjë synim që t’më pëlqen dikush, vetëm fakulteti është synimi im. Të paktën qaq, t’ia nis një rrugë, t’afrohem te profesioni, por ishte shumë e vështirë ishte koha mas demostratave shumë e vështirë dhe personeli, profesorët ishin shumë diskriminus. Kurrë në jetën time s’jam ndi ma e diskriminune, ndoshta n’burg, sepse çdo hap…. Morëm një dhomë me një shoqën time, morëm një dhomë në… privat edhe në një kohë t’caktune ajo zonja e shtëpisë m’tha, “A mund t’rrish veç ti se nuk po mundemi ma me të mbajt”, pra mas demostratave nuk mujm me mbajtë ma shqiptar.

Aurela Kadriu: I tha shoqes?

Flora Brovina: Jo, mu m’tha. Mu m’tha, “Vetëm ti të rrishë e jo ajo”, unë i thashë, “Unë nuk rri”. Atëherë ne të dyja shkum ilegal në konvikt, në qytetin e studentëve në dhoma shumë t’kqija sepse ne u kombinoheshim shqiptarët mes veti. Dhe m’kujtohet në shtratin ku flej ishte afër kjo llavaboja, çdo mëngjes kur shoqet… pesë-gjashtë shoqe në një dhomë të kombeve të ndryshme, dhe kur ato i lanin dhambët ose faqet mu m’pikatke shkuma e sapunit e pastës t’dhamve n’ftyrë m’përlyente, por u mësova që t’jem diçka që duhet ta kalojë. Nuk kam qenë shumë e urtë dhe sidomos fyrjet nacionale nuk i kam duru kurrë, prandaj edhe disa herë kam hasë në probleme.

Maj ka qenë, maj, ne nuk ishim kthy në Kosovë për pushimin e majit, sepse kishim me mësu. Ishim disa shoqe dhe ishim dalë te dritarja dhe po këndonim, por jo me zo shumë t’naltë dhe njëra nga ato banuset e konviktit po na thotë, na shanë me nanë, “Umuknite! Albansku majku!” Domethanë, plasni edhe mshileni gojën edhe na shanë nanën. Dhe kjo nuk ishte e durushme për mu edhe unë ni minut zbres poshtë edhe kurrë s’kom mendu për vetën a mundet me m’ndodhë diçka. Kom zbrit poshtë i kom mshu derës e kam çelë derën edhe kom thanë, “Kush foli?” Ato e kishin mshef atë vajzën edhe thashë, “Do ta za, se e pashë kush është”. Atëherë krejt dhomat m’kërkuan falje, se nuk do të ndodhë ma. Edhe kjo, domethanë kërkon falje dhe a mundet me ardhë me ju kërku t’gjithave. E them këtë me qëllim t’caktun e përmend këtë shembull sepse është se t’i qëndrojsh të drejtës dhe tandës nuk bën vetëm të heshtish, ndonjëherë duhesh të reagosh. Sidomos kur e ke gjithnjë armikun atë që t’sulmon, sepse e provon një herë, të dytën herë të shkelë ma shumë. Ngjajshëm m’ka ndodhë edhe disa herë që kam qenë.

Një herë tjetër një gru që unë nuk e njifja, një studente m’u afru dhe m’tha, “Ju shqiptarët” tha, “gjithë këto privilegje i keni këtë e këtë e… po kurrë nuk ngopeni me të drejtat e juja”, dhe filloi me na ofendu. Unë isha me ni koleg, ai ka vdekur ka qenë ortoped në Prizren, Fadil e ka pasë emrin, Fadil Berisha vllau i spikerës Fadile Berisha, shumë i mirë, por në një moment derisa kjo fliste unë i thom, m’ofendoi në kuptimin, “Ju jeni në tokën tonë dhe po kërkoni diçka ma shumë” s’di çka. “Kush n’tokën e juj?” Edhe deshta ta sulmojë dhe në atë moment u mshel, ajo vrapoi iku dhe u mshel semafori edhe une nuk munda me vrap… me e kap. Ishte afër “Sllavisë”. E ky Fadili m’tha, “Flora,” tha, “nëse ti ishe zanë me atë vajzë, unë nuk mund të ndihmoja”. Thashë, “Qysh as kërkoja ndihmë prej teje”. Tha, “Nuk mund të ndihmoja sepse shumë ma shumë janë këta që janë rreth e rrotull që mund të na sulmonin ne të dyve, sesa unë që do të mund të ndihmoja ty. Prandaj nuk bone mirë”. Thashë, “Nuk bona mirë, por ajo ma nuk do t’më thotë kurgja”.

Ma vonë e kam pa atë vajz,ë edhe unë jam bo se s’po e njof në një konvikt tjetër dhe ajo, ajo që kam bo është pak keq për biografinë time, por e kam bo. Ishte ni qeshme dhe në bibliotekë ne po mësonim. Në koridor ishte qeshmja edhe dritaret po shifeshin, ajo u çu edhe filloi me m’fol tash mirë për shqiptarët. Domethanë, që këta tanët sikur tanët janë, ndoshta ishte prej Kosovës nuk e di. Dhe shkoi te qeshmja dhe unë u ngrita ngadalë, ngadalë me librat n’dorë, kur u afrova te qeshmja e kapa për flok ia shtina kokën në ujë e dheza qeshmën shumë, ajo krejt u lag dhe i thashë, “Përshëndetje”, ajo ma boni {shpjegon me durë} e fshiu ftyrën dhe tha, “Përshëndetje”. Kurrë ma s’ka bo, asnihere, asnihere.

E kom pasë zakon tjetër, për shembull kur më thirrshin në telefon ka qenë centrala edhe tash për shembull, “Flora prej dyshit”, unë dhomën numër dy ose dikon tjetër prej dika e thirrshin edhe tash sikur me ni fjalë ta thojshin edhe ni fjalë tjetër që të ngacmojnë edhe unë i thojsha ju thojsha përgjegjën domethanë, “Nemojte da me shurdhujete” kur u thojsha “shurdhujete” unë u knaqsha se vërtetë m’pengojshin. Dhe tash ajo ishte sikur me ju thanë fjalën ma t’keqe në modë, se as nuk mund ta shqiptonin. E kjo ka qenë loja ime me vetvetën kur…

Aurela Kadriu: E çka i bjen kjo?

Flora Brovina: Kurgjo hiç, mos m’shurdhoni, po ja u thojsha shqip sepse unë vet sikur ngopesha me këtë. E sa i përket kësaj Beogradi m’pëlqente shumë, ni qytet i bukur me dy lumenj të mdhej me një gjelbrim të hershëm të pranverës, m’pël qente. Sidomos më pëlqenin ekspozitat, m’pëlqente biblioteka qendrore ku mësojsha shumë në atë biblioteke, ku mund edhe t’i gjeja njerëzit me komuniku edhe na nihere mas një pauze të leximit mblidheshin edhe pa u njoftë, po ishim njoftë se lexonim domethanë aty si ftyra. Edhe ndonjihere tregonin barcoleta, serbët dijnë shumë bukur me tregu barcoleta janë mjaft spirituoz, edhe kalonim ni pauzë t’mirë. Ni ditë edhe unë u tregova ni barcoletë edhe nuk u pëlqeu hiç fare, tregojshim edhe barcoleta politike, por isha e re edhe nuk ma murr mendja që ata… kur i prek në tel janë qaq të ndjeshëm sepse çdo ditë ata tregonin edhe për shqiptarët.

Barcoleta ishte sepse një ditë, dy serb në Dedinje, Dedinja ishte qendra e udhehqësisë e Jugosllavisë ku jetonte edhe Tito jetonte, dhe unë iu thashë që, “Dy gra shqiptare kanë dalë prej villave të tyre dhe po thojnë, ‘Ky serbi ende s’e pruni thëngjillin dhe jemi merdhi sot, sepse s’e pruni thëngjillin’, domethanë, viti 2000”. Edhe askush nuk qeshi. Njëri prej atyre tha, “Kqyre,” tha, “na tashmë jemi bo shok, por këtë barcoletë mos e trego tjetër kund se mund me u sjell keq” tha. Me ni fjalë, ishin të ndjeshëm për vetëvetën.

Mbaj në mend, e fillova me shoqën e dhomës që qajti kur erdhi plaku me thëngjillin, tani ne dyja ishim t’gatshme për provimin dhe kur shkoi ajo e mori notën, kaloi. Tash mbas asaj m’erdh radha mu dhe përnjëherë po m’kontrollojnë, po m’kontrollojnë, sepse mos ki naj armë. Tash kjo ishte shumë ofenduse, kurrë s’kisha pa që studentat i kontrollojnë t’u hi në provim. Qaq kom pasë shqetësim sa kom pasë probleme edhe me, tash para kamerës m’vjen keq ta them por po e them, mestruacionet në vend më erdhën, domethanë prej shqetësimit. Si, unë t’kem armë? Domethanë, shumë më erdhi inat dhe kur hyra në provim profesoresha m’i boni pytjet qaq mbrapsht saqë unë s’e kuptojsha pytjen çka po m’thotë. Ta bon ni pytje që derisa ti, derisa ta kuptojsh pytjen çka po t’pyt… po nejse u përgjegja qashtu qysh u përgjegja, kisha qef shumë ma mirë, por u përgjegja dhe ajo nuk m’kaloi. Çka ndodhi?

Kolegja ime që po priste te dera dhe u shqetësu shumë pse mu kështu, kur i fola për diskriminimin s’e kuptoi mirë, por kur e pa konkretisht, ajo atëherë mori indeksin e vet, dhe m’vjen keq qe tash s’ia di emrin se kanë kalu shumë vite dhjeta, dhjeta vite 40, 50 vite, jo 50 vite, ajo e mori indeksin dhe i tha, “Profesoreshë nuk e du notën sepse kjo e dinte ma mirë se unë landën dhe ju me qëllim keni dëshirë ta rrxoni dhe nuk e du këtë notë”. Ajo  u çudit profesoresha, i bërtiti. Por, domethanë unë e përjetova. Nuk e di ndonjë student shqiptar në Universitetin e Prishtinës a i ka ndodhë që naj kolege ose koleg të thotë, “Jo, kjo ka ditë ma mirë”, dhe t’thotë, “mu ma dha notën ma t’mirë”. Jo nuk i ka ndodhë e mu m’ka ndodhë në Beograd që studentja me ia kthy profesoreshës notën, sepse është ndi keq që e pa diskriminimin ndaj meje. Pra, gjithnji ka edhe njerëz që janë ndryshe nga të tjerët që janë t’ngarkun.

Në këtë mes do ta kujtoj edhe një rast tjetër kisha, kisha diçka isha e mërzitur në lidhje me provimet ndoshta kollokvium s’kisha dhanë, nuk e di s’po m’kujtohet edhe landa… dhe nuk e di isha në dilemë çka me bo, nuk desha që tash ta vajtoj provimin. Atëherë vendosa me shku me pa lojën e topit, vetëm që ta hjek atë, isha adhuruse e topit gjithnjë edhe si e vogël. Edhe shkova në stadion, por nuk pyeta kah janë cilët, luante “Zvezda” me “Partizanin”, edhe “Partizani” sikur janë ma t’qetë “Zvezda” ishin ma t’kqi, por mu bileta m’kishte qëllu kah ata. Edhe tani duke e pa lojën unë reagova se jam pak temperamente dhe unë reagova në favor të “Partizanit” edhe krejt publiku u kthy, “Po ti, çka lype ti ktu?” Dhe ja pra kto ishin disa përjetime pak për mu shumë të çuditshme.

Tjetër në studime përveç provimeve dhe jetës në konvikt do t’i shpjegoj edhe disa gjëra. Ni ditë na thërrasin neve që të bashkohemi me shqiptarët, shqiptarët ishin shumë t’lidhur, kishin shoqatën e përbashkët të studentëve edhe ni dhomë ku ushtronin. Ishin tashmë personalitete këta njerëz, “Shkendija”, ku bashkoheshim këndonim kangë, bënim ekskurzion edhe për shembull, ni ekskurzion i përbashkët do t’jetë në Avalla ku do t’jenë edhe disa studentë nga Frushkagora. Frushkagora janë fshatrat shqiptare të shpërngulura shumë moti të fisit Kelmend dhe mbiemrin e atyre që ishin me neve në autobus m’kujtohet realisht Lleshi e kish mbiemrin, po s’dinte ta shqiptonte mbiemrin e vet dhe thoshte historian, historinë e studionte, dhe thoshte Llosh, Marko Llosh, kjo ishte.

Eh, atëherë Zeqirja Cana ishte kryetar i shoqatës dhe këtu kam njoftë edhe kolegë gjithfarë. Domethanë, prej çdo qyteti që studiojshin në fakultete të ndryshme dhe ne ishim motrat, shumë t’kujdesshëm ndaj neve, sepse është një kohë ndryshe ku pak vajza studionin jashtë Kosovës. Në ndërkohë u hap fakulteti në Prishtinë, Fakulteti i Mjeksisë dhe në nëntor ndoshta është hap, nuk e di ma vonë.

Aurela Kadriu: Në cilin vit?

Flora Brovina: Po ma vonë ndoshta është hapë, në ‘70-tën. Nuk po e mbaj në mend, por e di që është hapë shumë shpejt atëherë. Në ndërkohë, do të ua shpjegoj edhe ni rast. Tani… në këtë kohë kam pasë edhe disa aktivitete për mu t’randsishme, erdhi edhe motra ime të studioj, kjo që ju takova sot, teknologjinë, një degë e teknikës, nji degë që nuk ishte, ishte shumë interesante dhe mjaft e vështirë. Unë kisha edhe përkujdesje ndaj motrës atëherë. Disa provime i kisha dhanë dhe fillonte viti i dytë, banoshim në konvikt.

Ni ditë kishim dalë të dyja të shëtisim dhe afër televizionit të Beogradit, në qendër të qytetit, për një moment na rrethon një bandë e djemve dhe unë që gjithnjë në çantë mbaja një piru, sepse kur shkojshim në menzë s’kishte piru ose lugë dhe unë mbaja pirunin. Ni pirun me dorëzen shumë të randë, i them motrës, “A din çka? Ti ik, ik edhe lajmëroje ni polic që jam e rrethume. Ik, ik prej rrethit, aunë luftoj me ta”, se kam ushtru edhe pak. Edhe e kisha një çantë të vogël t’kuqe edhe e nxjerr këtë, ishte muzg, edhe e nxjerr pirunin edhe t’drejten me t’thanë hera e parë edhe e fundit që kom sha shqip. I kom sha ata dhe kur kam sha atëhere e kanë kuptu që jam shqiptare edhe kanë thanë, “Šiptarka je, beži!” [Shqiptare qenka, ik!] a din, Ubiće nas. [Do të na vras] se po i vizllon revolja n’dorë”, edhe janë shpërnda. Edhe motra ime nuk kishte pasë guxim, kishte mbetë disa metra ma atje t’u prit çka po ndodh, s’ka guxu me shku me m’lanë te ni polic a diçka por ka mbetë tu prit çka po ndodhë. Edhe kur e ka pa që krejt u shpërndan, “Çka bone?” “I shajta”. Eh domethanë, kjo ishte fuqia e fjalës sepse na njifshin si ni popull i egër se luftonim për jetë, e rrethune prej ni bande, qe qaq.

E spjegova se nuk ishte e lehtë të studiojsh jashtë, sado që kam kujtime t’bukura, nuk thashë që nuk kam. Për shembull, takimi me disa njerëz qe sot janë figura t’rëndësishme, ni piktor që tani jeton në Francë, Berisha, babat tonë kishin qenë bashkë në burg dhe ne rasisht u njofëm t’u e përmend fëmininë. Dhe domethanë e mbaj në mend këtë shoqëri, jo shumë gjatë se ne sa u njofëm, por  e kam simpatike se vazhdon. Ndonjëherë kur shkoj në Francë m’kujtohet edhe kur dola kur shkova për herë t’parë, ai m’priti bashkë me burrin tim e i lumtur, qe për shembull kjo.

Ne formum një grup letrar dhe sidomos femrat, ishim më shumë femra dhe mbajtëm edhe orë letrare jemi pasë thirr mysafir Stepqeviqin edhe shkrimtarë, edhe ni shkrimtar që e ka shkru ni libër shumë interesant për Dyshlacit, qe tash s’po mkujtohet emri, e ka përkthy Esat Mekuli, libër shumë i rëndësishëm dhe i veçantë. Më vjen keq që nuk e mësojnë të rinjtë, ku flet për kolonizimin e Kosovës në kohë mas luftrave ballkanike. Sidomos për malazezët kur vijnë në Kosovë në rrethin e Deçanit, Gjakovës kur atyre n’fillim ju hapin një dhomë, ju marrin dhomat, e mandej ju marrin krejt shpinë e formohen edhe kolonitë e para të ardhacakëve kolonist, pra të Malit të Zi. Kjo përmes poemave të tij.

E kishim mysafir, sado që ishte pak i trembur, por kishim dhe ky aktivitet do të jetë i mirë. Unë, atëherë Radio Televizioni i Prishtinës ishte në Beograd, studion e kishte në Beograd dhe unë e kisha në konvikt një shoqe që studionte gjithashtu teknologjinë dhe ishte prej Mitrovice dhe e cila ishte femra e parë teknologe shqiptare dhe kisha dëshirë që t’boj një reportazh për të edhe e shkrova skenarin që ta bëj dikush tjetër, por skenarin dhe redaktori më tha, “Jo udhëhiqe vet”.

Aurela Kadriu: A kishe fillu me punu në atë kohë?

Flora Brovina: Jo, jo atëherë fillova.

Aurela Kadriu: N’cilin vit?

Flora Brovina: Po viti do me thanë ‘69-‘70.

Aurela Kadriu: E mandej a jeni zhvendosë në Kosovë?

Flora Brovina: Po, mandej, mandej kam ardhë këtu, edhe e bona këtë reportazh dhe pak e kishin shkurtu, por është repotazha e parë në televizion që e kam bo për femnën e parë teknologe shqiptare në Kosovë dhe Hafiz Avdiu është kjo teknologia dhe ndjehem krenare për këtë reportazh sepse nuk e njohim. Lulet e para, domethanë, luleborat e para të shkencës tonë, kush ishte dhe se sa vështirë e kishte secila prej nesh që fillonte ni rrugëtim të parë. Reportazha m’kujtohet është inçizu në Batajnicë, aty e kam pa edhe ku ndodhet Batajnica. Atëherë nuk kishte poligon të ushtrisë, ma vonë është ba.

Thashë do t’njoh njerëz t’veçantë, në mesin e tyre do ta njoh edhe Ukshin Hotin, dhe i ruj kujtimet shumë të freskëta sado që kanë kalu 50 vjet për këtë njeri që është i madh, nuk e dishim që po njifeshim. E kisha njoftë njëherë me ni ballo të studentëve, po dukej shumë njeri mendjemadh dhe ishte një moment i veçantë kur një shok i imi m’thirri për shkak se, m’thirri t’shkoja në ballo edhe ishin 20 djem shqiptarë, veç une isha femër dhe aq ishin t’afërm djemtë, kjo ishte privilegji jonë. Aq ishin të afërt, aq ishin t’mirë aq ishin t’bukur secili, saqë ra n’sy secili që kujdeseshin rreth meje, saqë ranë në sy edhe ato femrat në ballo shumë m’xhelozun. Po vallzoja me njërin nga shokët, me Shpendin nuk e di me cilin edhe i ndëgjoj kur thonë, “Po kjo nuk është diçka e veçanta, pse krejt djemtë po sillen, djemtë ma t’bukur po sillen rreth saj”. Ata ishin veç vllaznit e mi, ata nuk e dishin këtë ndjenjen tonë të lidhshmërisë ,që ishim vllazën e motra. Nuk e kuptojshin, kujtojshin që t’gjithë po m’vardiseshin, “Jo nuk është e vërtetë”. Unë isha motra e tyre në mesin e gjithë atyre djemve, dhe na dy qeshëm, por e transmetum këtë te shokët e tjerë. Pra kto kënaqësi është zor t’i kuptojsh.

Me Ukshinin kishim bisedu per çështje shumë t’randsishme si ni, domethanë ma e reja më spjegonte se sa t’randsishme janë malet për ne. Të drejtën me të thanë, unë nuk pata dëshirë kur mora vesh që është një politikan, unë nuk pata dëshirë që t’flas me të, thashë, “Më fal, njëherë”. Më pëlqeu të bisedojmë, madej kur m’tregoi çka punon…. Erdhën disa shokë dhe kur na panë neve bashkë në rrugë, në rrugë ne u takum se e kisha taku në ballo dhe tani u takum në rrugë. Në ndërkohë dy veta po kalonin edhe u ndalën të na flasin, ne ende s’ia dinim njëri tjetrit emrin dhe kush ishim, dhe njëri prej atyre kolegëve po na prezantonte shoku i vet dhe thotë, “Ky asht’ domethanë Ukshin Hoti, asht’ politikan punon në Këshillin Ekzekutiv Federativ”. Dhe kjo më mjaftoi që unë t’mos dëshiroj me fol më me të dhe mu më prezantoi, “Studente edhe poete kshtu kshtu” dhe tani ata shkun ne mbetëm dikush tjetër. Domethanë, na njoftoi dhe unë i thashë, “Ditën e mirë!” Tha, “Qysh ashtu? Ne ishim tu bisedu”. I thashë, “Jo, nuk kam qejf asnjë fjalë me bisedu me politikan”.

E tregova këtë tregim për me tregu sa averzion kisha ndaj politikës, kurrë s’e kam besu që unë do t’merrem me politikë, asnihere kurrë. Jo averzion, por edhe nga prindërit e mi e kisha porosinë që  t’mos më ndodhë rastsisht të dashurohem me ndonjë djal të politikanit, as unë as motrat mia, e lëre ma tashti ta takojsh një politikan që po t’pëlqen. Ishte një figurë shumë imponuse për me t’pëlqy, por ishte politikan, thashë, “Nuk mundesh, ti nuk mundesh me qenë shok i imi sepse i urrej politikanët” dhe ai thotë, “Unë nuk jam dosido politikan, unë jam shkencëtar politikan”, “Jo,” thashë, “nuk vjen në konsiderim”. E thotë, “Unë do t’hakmerrem për atë që ti po mendon”, se ai e kishte pasë babën, unë nuk e kam ditë që e ka pasë babën njësoj të përsekutun. Kjo do të thotë, unë nuk isha hakmarrëse por nuk i doja, kjo ishte ngulitur diçka nga fëmijëria.

Mirëpo, më impononte dituria e këtij njeriu do t’flas dy tri fjalë për këtë njeri. Më impononte dituria e këtij njeriu që dinte shtatë, tetë gjuhë. Shtatë, tetë gjuhë s’kom pa naj njeri që din ma shumë, i cili ishte i vetëdishëm për njohuritë e veta dhe ishte i guximshëm me u shpreh, i cili dinte edhe të qanë. Kur është diçka shumë delikate dinte edhe të qanë edhe të duron kur ti diçka e kundërshton ose i thu, je ma e vrazhdë. I cili aq shumë edhe atëherë foli për… m’foli për popullin tonë dhe për malet të cilat… unë natyrën e du shumë, por malet nuk i njifsha qaq shumë që e meritojnë ekzistencën tonë. Thotë, “Malet gjithnjë na kanë mbrojtë vërtetë se ku të fshiheshim”.

Libri im “Stinë Jargovanësh” e ka gati kuptimin e kësaj, sepse dikush mendon se ai po i përngjanë poezisë. Jo, në “Stinë Jargovanësh” kam dashtë me thanë që çdo pranverë kur çelin jargovanët që është muaji prill dhe maj, malet janë të përgaditura për me i prit luftetarët dhe ne do t’bohemi gati se liria nuk fitohet ndryshe me këtë. Këtë mësim e kam marr prej atij, jo e kam ditë ndoshta edhe prej prindëve t’mi, por për malet kemi fol veç me të. Gjithashtu edhe letërsi dinte shumë, ai i njifte shkrimtarët ma t’njoftun origjinal, për shembull kishte mas disa kohësh kishte arritë që t’mi përkthen poezitë origjinal, kur kuptoi që m’pëlqejnë të Pablo Nerudës. Fatkeqësisht nuk i kam sepse ia kam kthy atij, ia kam kthy e ai në…. Ndërkohë një ditë, unë kisha frikë qëndrimin tim ma tutje atje, se m’dukej që mund ta humb rrugën në oborrin tim. Prandaj, vendosa të kthehem, dy arsye ishin që t’kthehem: e para ishte që profesorët e Beogradit po vinin këtu në Fakultetin e Mjeksisë po mbanin mësimet dhe nuk kisha nevojë me nejt në Beograd, nuk kisha as kushtet; e dyta, kisha vendosë t’mos sfidohem nga ky takim që m’u impononte që e spjegova, prandaj të iki prej kësaj situate që mund të pëson edhe mjeksia.

Pjesa e Katërt

Flora Brovina: Atëhere, e tre… domethënë e shtrova çështjen që do të kthehem. Askush s’e besonte që kam forcë të kthehem, sepse ta kryjsh fakulltetin në Beograd sikur më e madhe se një fakulltet që sapo hapeshte. Po synimi im ishte diçka tjetër, ishte bota krijuese, ishte prindët, të gjindem këtu. Dhe një synim i imi gjithë i përhershëm, që deri me një moshë, i kreva studimet, s’i kreva, unë duhet ta krijoj pavarësinë time ekonomike. Që do të thotë, se duhet të punoj. Limiti i kësaj moshe, ishte mosha 23 vjeç. S’ka rëndësi çka punoj, por diçka do të punoj. Mësuse, të jap mësim dikun ose në fshat ose kudo qoftë.

Kisha edhe profesione tjera që m’kishte ushtru gjyshja (kollitet) edhe erdha. Spjegova që nuk e kisha lehtë. Kisha humbur shokët, shoqet sepse ata po studionin diçka tjetër, kish një distancë më shumë se një vjet që nuk i kisha pa dhe ndihesha shumë e vetmume. Më kujthet një pjesë të kohës e kom kalu… atëhere e bleva motorin, e bleva motorin me paret që fitova në televizion, e m’i shtoi edhe baba. Baba ma dha propozimin për motorin edhe e kisha shok shumë të ngushtë. Ma plotësonte krejt çka më mungonte.

Tani ku është kjo qendra, platoja e bustës të Skenderbeut dhe amfiteatri, aty ishte një ambient i përshtatshëm, reklamat e filmit a diçka. E lija motorin aty dhe ulesha te shkallët e teatrit dhe bleja misra dhe hajsha. Kjo ishte knaqësia ime, kështu, e mbasditeve. Nuk kisha shokë e shoqe. Ata posedojshin shkenca teknike shumica dhe disi m’humbën. Ndërsa ende s’kisha formu shoqni me studentët e mjekësisë. Madje m’shifshin pak më njëfar syni, “Ja kjo ka ardhë prej Beogradit…” A din, ata vetëknaqëshin me t’arriturat deri aty. Dhe unë nuk ndihesha mirë.

Në ndërkohë, domethënë ndodhi edhe diçka shumë e madhe për kombin tonë. Është ardhja e ekipeve të mjekëve profesorë nga Tirana. Është viti ‘73, domethënë në vitin e tretë i kemi pasë profesorët nga Tirana. Edhe kjo ishte një knaqësi e veçantë. Edhe orët e… atë javë mësonim prej mëngjesit deri në mbramje dhe privilegji im ishte që unë isha me motorin, sepse kjo ishte përparësi.

Në ndërkohë do të njifem me burrin tim, një student i dalluar i fakulltetit ekonomik. Dhe i cili, si ndoshta rrallë ndonjë student tjetër, s’kom dëgju, duhet të ketë por unë s’kom dëgju, e kreu me djethëshe për tre vjet fakutetin. Ishte i bukur, vajzat e pëlqenin. Nuk ishte tipi im (buzeqeshë), por u mësova me të, dhe e bona një shok shumë t’mirë, i cili edhe sot më mungon shumë.

Ai ishte shkrimtar, shkrunte, punonte në “Botën e Re”. Dhe unë mendoja se është ndonjë shkrimtar prej Shqipërisë, sepse tema ishte shumë jashta moshës t’tij, edhe une e besojsha që ai është. Kur i tregova se edhe unë shkruaj, ai ishte nga Dibra dhe nuk kishte njohuri për mu, se po t’ishte nga Prishtina m’dinte që shkruj. Dhe i tregova se shkruj dhe kam disa çmime këtu në Kosovë dhe ia tregova fletorën me poezitë e mia, ai bëni kështu {kalon faqet e fletorës shpejtë}. M’kujtohet, dhe mu m’erdhi shumë zor. Unë gjithnjë sfidohem kur dikush bëhet, s’të përfillë… edhe atëhere vendosa me u bë poete.

Brenda një jave ose dy, i ruj të gjithë ato gazeta, brenda një jave ose dy, unë krejt çka kisha i kopjova edhe i futa nëpër zarfa. Dhe të gjithë ato zarfa i dorëzova në redaksi të ndryshme. Për shembll, “Rilindje”, “Zëri”, “Bota Sot”, e kështu brenda… Dhe ky e blente gazetën e shifte emrin tem. Dhe tani i pëlqente ajo poezi që ma kishte bë, “S’më pëlqyekan”. Ai mu kështu ma boni, e boni kështu, hiç s’e lexoi veç e ktheu. Pse po e spjegoj këtë? Sepse në këtë kohë kur unë fillova të merrem me poezitë, kur vendosa se kisha frikë shumë të bëhesha poete, sikur edhe mjeke, sepse mendoja që letërsia don një përkushtim të veçantë, don një seriozitet. Për mu shkrimtarët ishin koka e kombit, sikur Samiu [Frashëri], Naimi [Frashëri]. Tash si unë t’hy bash n’qatë grumbull? Jo.  Nëqoftëse ia fllojë për t’u tallë, atëhere s’ka nevojë të tallem.

Edhe m’kujtohet Edi Shukriun e kisha shoqe dhe ishim bashkë në Beograd. Kur ajo po përgadiste përmbledhjen e poezive dhe i kishte krejt faqet dhe i unë i them, “Një pytje, a ke frikë që ke vendosë me bo libër?” Ajo thotë, “Pse t’kem frikë?” I thashë, “Po poezia shqipe na meriton të tërën. A do të i kushtohesh tash poezisë a shkencës?” Nuk e kuptoi frikën time. Dhe tani unë, për inat të këtij djali që do ta kem ma vonë burrë, unë vendosa me bo librin. Edhe është libri im i parë që u botu në vitin ‘73. Tashti ishtë një kënaqësi, sado që… unë kur e kom marrë librin e parë në dorë kom fillu me qajtë, se m’u ka dukë që ka vyjtë një seriozitet ma i madh për librin e parë, nuk m’ka pëlqy.

Aurela Kadriu: A ka ndonjë poezi që e mbani n’mend?

Flora Brovina: Po, ka. Po, do të iu tregoj edhe librin më vonë. Edhe kjo është koha e studimeve, shumë e vështirë, por shumë e randësishme për mu, sepse u përqendrova që landët t’i mësoj, jo të studioj ta kryj shpejtë e shpejtë, por të studioj. Ndoshta ta përmend në një provim që kam… për shembull, unë për t’hi në provim në neuropsikiatri, që më pëlqente shumë shumë, kom lexu edhe krejt Frojdin, bibloteken e Frojdit e kom, e kom lexu Fromin. Nuk kom shku dosido. Për shembull, për me shku në provim të gjinekologjise që e kom mësu nantë mujë landën, kom lexu edhe serbisht edhe librat e Shqipërisë, edhe…. Mirëpo ishte një zakon, “Këtë që them unë, jo ti të zgjerohesh, se s’ke nevojë si student të zgjerohesh”. Dhe për këtë m’vinte si pakuptim.

Edhe njëhere e përsërisë, ka qenë kënaqësi e veçantë ta kesh profesor Musa Haxhiun, një profesor i kalibrit shumë t’lartë. Dhe t’jesh gazetare domethënë dhe t’kesh mesazhe shumë t’veçanta. Jam shumë krenare për një punë timen në gazetari. S’pari, unë tregova edhe dje kur po bisedonim se u pranova në një grup, në një konkurencë shumë t’madhe, prej njëqind kandidatësh u pranum shtatë a tetë persona si gazetarë. Sepse tani konkurova që t’jem gazetare, për shkak se desha ta mbaj vetëvetën edhe s’dyti deshta me tregu që mu nuk m’i shkrun kërkush poezitë, po i shkruj vetë. Sepse ishte moda që burrat me emra femra dilnin në opinion sikur po i shkrun një femër. Dhe kjo nuk më pëlqente.

Aurela Kadriu: Pse?

Flora Brovina: Se femrat ma pak e shprehnin ndjenjën e vet përmes poezisë ose prozës. Ishin emra të rrallë, dhe burrat këtë hapësirë e shfrytëzonin për ti ndihmu ndonjë emri që ashtu mbeten emra anonim. Dhe mu m’pengonte tani që shokun tim më t’cilin po shoqërohesha e kisha gjithashtu autor. Dhe desha ta dëshmoj që unë i bëja vet dhe prandej hyna n’gazetari. Kur pranova ka qenë ky redaktori i Republikës së Jashtme… Republikës së Mbrendshme, t’cilin e morra… kur m’lajmërun që jom pranu une shkova në redaksinë e “Rilindjes” dhe thashë, “Një pytje e kam dhe duhet ta zgjidhë, a jam pranu pse jam femër? A jom pranu se kom ditë pytjet që i keni parashtru? Sepse duhet t’vendosë a t’vi a mos t’vi”. Tha, “Mund t’i shofish përgjigjjet, ti je e dyta që i ke plotësu ma mirë… domethënë para teje vetëm Jusuf Gërvalla i ka plotëu ma mirë pytjet, dhe ti ke fitu e dyta. Nëse nuk beson eja kontrolloje vet”. Se thojsha nëqoftëse jam pranu se jam femër, unë nuk vi, se s’kom kohë të mësoj tani gazetari kur studioj mjekësinë. Ishte shumë e rrallë që të studiosh dhe të punosh.

E desha përnjiherë gazetarinë si një profesion shumë t’bukur. Edhe sot e respektoj shumë, sado që ndryshon profesioni i gazetarisë në kohën time me këtë tash. Gazetarët ishin ma t’respektum dhe kishin ma shumë sfida politike. Duheshe me notu në një situatë jo t’sigurtë. Rubrikën që përcillsha ish shumë e afërt me profesionin, pra shëndetësi dhe çështje sociale. Njëhere më thirri dekani i fakultetit që ishte edhe profesori im, Musa Haxhiu, dhe m’tha, na thirri krejt gazetarëve, por na tha se do të vjen, Kongresi i Stomatologëve të Jugosllavisë do të mbahet në Kosovë. Dhe masi që e ndëgjum këtë lajm ai kërkoj që të ndalëm, dhe m’tha, “A din çka? A ta bojmë një ekip na dytë? Ti do të shkrujsh, ti e din vetë çka bon, dhe ta afirmojmë që në Kosovë ka nevojë për hapjen e Fakultetit të Stomatologjisë. Tashti ti si gazetare e din çka bon”.

E morra këtë detyrë pa qenë e sigurt për suksesin, domethënë pa qenë e sigurtë se a do t’ia dal, por me shumë vullnet që ta ndërtojë strategjinë. Tani në gazetën e kësaj kohe çdo faqë so të përcjellë me kërkesën për Stomatologji. Për shembull, m’kujtohet në Podujevë kaq banorë, asnjë stomatolog, në Prishtinë kaq banorë, kaq, kaq… për shembull tjetrën e afirmuam, çështjen gjysma: viti i parë dhe i dytë janë identik me Fakultetin e Mjekësisë. Pra s’ka nevojë për investime në kuadro.

Atëhere kur u hap Fakulteti i Mjekësisë në Kosovë nuk kishte as një doktor shkence. Ndoshta ka qenë Musa, por nuk kishte ose doktor Imami. Ndërsa tani ishte një mjek dotor shkence që e plotësonte kushtin që të hapet Fakuteti i Stomatologjisë. Dhe në këtë, u majt takimi i personelit mjekësorë dhe sektretarë quheshin atëhere për çështje shëndetësore. Dhe në këtë takim doli edhe profesor Musa foli, edhe sekretari, domethënë ministri për shëndetësi, se ne si krahinë nuk kishim të drejtë të kishim ministër, po sekretar. Ai doli dhe tha, “Po s’mujmë na me hapë fakultet sepse është harxhim, jonë këto, ato…”

Dhe profesor Musa kur doli në tribunë vetëm m’pa dhe unë e dija që tani fjalët e tija  do të i shënoja në gazetë, jo këto, “Mujmë, s’mujmë…” Po do të mujmë! Dhe ashtu doli lajmi. Domethënë në takimin professional që u mbajtë, ku ishte prezent edhe sektretari u tha se, “Kemi kuadro që ta hapin Fakultetin e Stomatologjisë, se kjo gjysma e landëve…” Edhe një takim tjetër që ndodhi me mysafirët që erdhën në kongres, e bam një lojë sepse një ekip që shkoi u taku me Ilaz Kurteshin, kryetari i kuvendit, kuvendit të Kosovës, ata… Përveç tjerash u bisedu, profesor Musa foli për nevojën e hapjës së fakultetit. Kryetari i kuvendit nuk tha diçka t’veçantë, por unë e shkrujta artikullin masdite dhe e dorëzova, dhe i thashë redaktorit, “A din çka? Këtu është një rrenë. Në këtë lajmë ka një rrenë, domethënë një të pavërtetë”.

Titullin e mbante “Kosova…” jo, “Në Kosovë duhet të hapet Fakulteti i Stomatologjisë”, tha Ilaz Kurteshi. S’tha, por as nuk tha jo as po. Edhe unë thashë që tha. I thom une redaktorit, “A din çka? Nëqoftëse dikush dënohet për qet lajm, që po m’duket e ka një të vërtetë, atëhere le të dënohem unë, jo ti. Unë e mbaj peshën, e marr përsipër. Përjashtom prej punës edhe hajt”. Atij i pëlqeu lajmi edhe e qiti. Edhe Ilaz Kurteshi ishte, më vonë u bë luftëtar për m’u hapë fakulteti. Kom qenë shumë e lumtun, shumë e lumtun kur u hap fakulteti.

Edhe rishtazi e kam kuptu rolin e gazetarit për ta nxitë një proces të randësishëm për vendin, por edhe për ta shembur një proces që s’ka nevojë. Për shembull kom përcjellë me vëmendje fushatën e debateve, dabeteve shterpe dhe shumë negative. Edhe formuan opinion negative te populli për të zgjedhurit e tyre dhe për subjektet politike pa qenë nevoja. Sepse gjysëm të dijshëm ishin ata që komentojshin dhe nuk komentojshin qysh duhet. Prandaj them t’jesh opinionist, t’jesh ai që e ndryshon situatën për të mirë, duhesh me qenë pak ma ndryshe. Duhesh me qenë ekip edhe me ditë ku je nisë, edhe çka po don, pse duhesh me kritiku diçkafin ose jo.

Dhe sot Kosova ka stomatolog por i mungon politika e mirëfillët shëndetësore dhe sidomos politka e preventivës stomatologjike. Përgaditja domethësë e fëmijëve, edukimi i higjienës të gojës që fillon si higjiena elementare, sot i mungon. Pra edhe tash kemi nevoja të mirëfillta në stomatologji, edhe pse fakulteti qe ku është edhe ndoshta njerëz ka pa punë. S’e besoj që ka, stomatologët s’ka nevojë me qenë pa punë, por po them, për shembull.

Kështu që, ja kjo ishte puna që po bëja. Ndonjëherë merrsha edhe kritika të rrepta prej profësorëve t’mi kur unë e kritikoja shëndetësinë. Sepse si i ri je shumë kritik edhe i sheh sendet. Kom ditë me kujdestaru në klinikat e ndryshme. Tan kohën, qoftë me komunikimin e njerëzve që rrinin pranë derës dhe pacientët që prisnin lajme, thu se jonë ata t’burgosur, e jo pacientë. Dhe për higjienen që edhe sot është aktuale, për higjienën në klinika. Dhe nga profesorët e mi shumë t’respektum, kom pasë dhe kritika me gisht, “Do të vish deri te provimi im, do të vish!” Dhe përgjigjja ime, “Po, do të vi. Por besoj që kriter do të jetë dija, jo artikulli im në gazetë”. Përkundrazi, ndonjëherë m’ka ndodhë që ka qenë edhe kjo e dyta (buzëqeshë).  Dhe kom vujatur mjaft.

Deri te diplomimi, jo nga gazetaria por në përfundimin e studimeve, sepse si absolvente u martova, u bëra dhe nënë, dhe i’u përkushtova shumë familjes. Familjes së gjerë, që nuk është sot karakteristikë, domethënë kisha dëshirë që familja e burrit tim ta këtë shancën, kunetët e mij ose edhe dikush të afërmit, ta kenë shancën e shkollimit. Ata vinin nga Dibra, dhe në Dibër, une e dashuroja këtë qytet, para se ta njoh burrin. Dhe u bëra një nuse e përkushtuar për familjen. Dhe jam krenare për këtë, hiç nuk m’vjen keq që si absolvente i kam zgjatë studimet, sepse kujtoj që ia vlenë. Familja ia vlenë për çdo sakrificë.

Aurela Kadriu: Qysh i keni ndihmu me studiu?

Flora Brovina: Po, ata kanë jetu me neve dhe unë kam punu gazetare. Dhe s’kom pasë forcë fizike ose një skutë s’e kom gjetë që t’kujdesem edhe për fëmijun, edhe për ushqimin, edhe për veshëmbathjen, edhe për kujdesin ndaj tyre. Sepse kemi jetu në një banesë ma t’ngushtë, s’kom pasë mundësi. Edhe kur këto jonë kry, atëhere, kur ata pak a shumë i kanë kry ato punët e veta edhe kanë fillu me shku në shtëpi ose fëmija pak është rritë… Uraniku ka qenë, ky djali im i madh ka qenë dy-tre vjeç kur unë i kom përfundu studimet.

Aurela Kadriu: Në cilin vit keni diplomu?

Flora Brovina: ‘81.

Aurela KAadriu: E në televizion prej cilit vit deri në cilin keni punu?

Flora Brovina: Jo, s’kom punu në televizion. Në “Rilindje”.

Aurela Kadriu: Po mendoj në “Rilindje”, m’fal se u ngatërrova…

Flora Brovina: Prej ‘73 deri ‘81.

Aurela Kadriu: E qysh të gjeti ‘81-shin?

Flora Brovina: Viti ‘81 m’ka gjetë në rrugë si gazetare (buzëqeshë). Realisht demostratat kishin fillu në mramje, në shtëpi isha vetëm dhe… E shprehi këtë përmes poezisë, e kam poezinë “Viti ‘81”, një poezi që ka hy në antologjinë e shkrimtrëve të Europës, e botume në Amerikë. Dhe osht’ koha kur ndalën tanket në rrugë, një situatë shumë e vështirë ku unë nuk mund të jem indiferente si mjeke edhe dal iu ndihmoj të plagosurve. Dhe kur fëmiju im ishte në çerdhe dhe ne sapo, s’kishte shumë kohë që ishim kthy, verën, në verë…. Domethënë ne disa muaj përpara kishim qenë në Shqipëri dhe djali im dinte shumë poezi të bukra për Shqipërinë. Edhe mësuesja e çerdhes kishte pasë shumë frikë mos po… Kishin hy policët në çerdhe, këtu te udhërkryqi te menza, para Institutin Albanologjik ajo çerdhja e madhe. Dhe ajo frigohet për këtë fëmijë, mos ky nuk din edhe nuk din të mbrohet me këto poezitë e veta edhe unë shkoj ta marr fëmijun. Studentët ishin të ndarë, dhe kur une e shpërthej kordonin e polisicë thom, “Nuk mund të më pengoni se fëmijun shkoj ta marr”. Kur u shpërthy kordoni atëherë studentët u bashkuan njëri me tjetrin dhe e formuan kolonën e madhe.

Mandej e çoj fëmijun te shtëpia, jonë banesat në “Aktash” asht n’rrugën, shumë të larta, rrokaqiej, ishte kati i shtatë. E çoj djalin te shtëpia dhe bashkë më kunatin tim, ata mbesin se unë kisha një detyrë në spital si gazetare. Dhe fillojnë me gjujtë policia gaz lotësjellësh. Edhe ndëgjoj zërin thotë, “Mos ma vritni nanën! Mos ma vritni nanën!” Bërtet, djali, ai e ka zanin pak ma t’lartë. Njëkohësisht isha shtatëzanë me djalin tjetër. Ai do të lind në tetor, këto kanë ndodhë në mars, ai do të lind në në tetor.

Pra isha shtatëzanë dhe kisha shumë frikë për fëmijun tim, isha para abortit dhe jashtëzakonisht kom pasë frikë. Se kom pasë edhe probleme për me mbetë shtatëzanë. Kjo është situate që kurrë s’mund ta harroj, por është edhe diçka që më shtyni. Unë isha dashuru në gazetari, dhe mendoja tash si mjeke, unë kisha diplomu ma herët, por nuk kaloja në profesion. Se dojsha ta shfrytëzoja profesionin e gazetarës ta lindë edhe fëmijun e dytë, se është ma lehtë, se është pak vështirë t’ia fillosh menjëherë mjeke dhe të kesh pushim mjekësor.

Dhe në ndërkohë po mendoja, m’vinte keq me lanë, shumë m’vinte keq. Dhe mendoja që do të punoj mjeke në “Rilindje”, domethënë mjeke e Mjekësisë të Punës. E di tash atë ndërtesën e qeverisë, krejt tullë për tullë si është ndërtu se ndahej edhe nga të ardhurat tona mat… domethënë për t’u ndërtu ajo. Dhe unë sidomos edhe shifsha edhe atë kthinën, qe sot jonë zyret e 21-shit, ku ishte ordinanca e Mjekësisë të Punës. Sepse është një profesion ku punohej me ato maqinat me plumb e sende, edhe m’pëlqente ajo. Por kur shpallën konkurs për mjek të punës, dhe unë isha e diplomume, domethënë në të ‘80-tën, isha e diplomume, atëhere m’thojnë…. “Ne…” Unë thashë, “Po mirë, unë mund të punoj”. Tha, “Jo, lypim mjekët specialist”. Thashë, “Po unë krejt studimet i kreva pa bursë, i kreva pa ndihmë, duke punu që asnjë student tjetër s’ka punu kështu, edhe tashti po kërkoni që edhe specializimin ta kryj pa një ndihmesë? Jo”.

Atëhere u idhnova. Po s’ishte kjo që fillova punën, por ishin demostratat e prillit, në prill kur u bo… puntorët e Trepçës hynë. Dhe ishin edhe kunetët e mi andej-këndej nëpër protesta të studentëve. Dhe u vranë disa studentë aty mbas, në udhëkryq mbas kuvendit, në një udhëkryq ku ëshët ajo, afër Shtëpisë së Shëndetit, është përmendorja aty. Edhe ishte prill, katër prilli kur unë e morra djalin tim, Uranikun, dhe ai kur i shifte policët ju bertitke, “Fashista!” Ishte shumë rrezik.

Aurela Kadriu: Sa vjet i ka pasë?

Flora Brovina: Katër. Edhe shkum, edhe këputa beharin e parë, unë e këputa dhe i thom, “Uranik,” atje ishte pellgu i gjakut, ishte shtëpia e mallnave ajo ndërtesa, dhe i thom, “Hudhe këtu ti përshendesim dëshmorët”. Kjo m’la përshtypje shumë. Isha në rrezik për abort, thashë. Kur shkova te mjeku krejt ishin sërb. Dhe njena nuk deshti me m’shiqu. Atëhere unë u revoltova shumë edhe i thashë një mjekut shqipëtar, “Ty s’të vjen turp? Qysh silleni kështu?” Domethënë isha shumë në gjendje të keqe. Dhe i thashë asaj mjekës, i thashë, “Kqyre, nesër unë do të jem kolegia juj”. Vendosa që domosdo të hyj të punoj aty bashkë me këtë mjekën. Konkurs kishin shpallë për disa sektore edhe m’thote drjetori, m’thotë, “Merre pediatrinë”. Unë e morra pediatrinë dhe jam shumë e lumtur, kurrë s’kam mendu që do të bëhem pediatër.

Jam e lumtur që e kom marrë sepse pacienti ma… domethënë që t’jep shancën me tregu aftësinë tande është fëmiju. Edhe suksesin e sheh menjëhere, sepse reagon shpejtë dhe ti atë s’mundesh me pytë, “Ku po t’dhemb? E si po t’dhem?” Sepse është i vogël dhe nuk din me tregu. Ai qanë, po kur i heket loti fëmijut është dhuratë e madhe për mjekun.

Edhe arrita për një kohë ti përkushtohem fëmijëve edhe m’duket që kjo m’dha një forcë, një lumturi se ia qëllova. Edhe ma nuk e lypa ato dy, dy zgjedhjet tjera që ishte neuropsikiatria dhe…. Do të ju tregoj se dje i thashë drejtorit të neuropsikiatrisë, thashë, “Unë shumë e kom deshtë neuropsikiatrinë edhe sot e du”. Mirëpo jam, momenti kur kom vendosë mos me marrë është kur kom pa, ishte viti ‘81, kur shumë nga njerëzit që po ndiqeshin nga policia gjenin ndonjë strehë se ishin të malltretuar, gjenin strehë në neuropsikiatri. Dhe mjekët neuropsikiatër ishin shumë pak të mundshme me ju dhanë, shumë pak. Dhe atëhere e pashë se ajo është një shkencë ku, thoj… në mjekësi thojnë, “Ma t’mençur mjekë jonë neuropsikiatrit, që ma s’pakti mujnë me ju ndihmu të sëmurëve. Ndërsa më pak dijnë kirurgët, të cilët ma s’shumti ju ndihmojnë.”

E kirurgjija gjithashtu m’shkonte shumë, shumë. Doktor Gazmend Zajmi… Gazmend Shaqiri m’thoshte, “Pse s’e merr kirurgjinë?” Mu edhe shoqës time, Teuta Dodës, “Pse s’e merrni kirurgjinë? Të jeni të parat femra kirurge?” Dhe unë isha feju, isha e fejuar dhe i them, “A din çka profesor, po m’duhet shpesh me heke unazën e po kom frikë po m’humbë”. Simbolikisht, domethënë nuk mund të i përkushtohem ditë e natë kirurgjisë, sepse është një botë tjetër kur harron që ke shtëpi dhe ke burrë edhe fëmijë, e duhet të i përkushtohesh dhe kjo… nuk mund të i përkushtohesha e tillë. Aq më tepër që unë isha një shpirt poetik edhe nuk mund të i përkushtohesha pra. M’shkonte shumë.

Shpeshë herë profesorët e mi m’lishin ta përfundoj operacionin, domethënë në mbylljen e fundit. Madje m’shkronte ky zanat shumë i… një zanat, përveç se shkencë edhe zanat, ku… zanatin thonë e vjedhë edhe me sy. Pa e ditë fare ai, kisha vjedhë mjekun që qepte mas, ma mirë se të gjithë të tjerët, sepse kishte kry specializimin në Gjermani. Ky ishte doktor Bujar Bukoshi. E qepte, jo si qepet, por me të kthyme të penit. Dhe kom ushtru në jastëk deri sa e kom mësu të qepnën me… mos m’u pa fare, fare, domethënë përputhen dy buzët e prera dhe nuk shifet fare peni që ke qepë. Ai ka qenë mendjemadh, një mjek shumë i vetëknaqur me veten, por unë si studente msheftas, pa m’vërejtë hiç, me orë të tëra e shihja t’u qepë. Jashta edhe sallës, domethënë në xham por e përcjellja. Dhe i kom tregu mandej që i’a kom vjedhë zanatin atij. Kjo më ka ndihmu ma vonë, ma vonë kur u mbyllën, kur m’përjashtuan prej punës, kur…

Aurela Kadriu: N’cilin vit ju përjashtuan?

Flora Brovina: Më përjashtuan në të ‘90-tën.

Aurela Kadriu: Qysh?

Flora Brovina: Qysh (busëqeshë)…

Aurela Kadriu: Konteksti…

Flora Brovina: Situata… jo, ka… para se ta përfundoj këtu do të them në vitin ‘85, ‘86 fitova të drejtën e specializimit se nuk ishte e mundur menjëhere sa ta kryjsh fakultetin, ishte një vit stazh, mandej disa vite pune, nuk na jepnin neve shqiptarëve, kishim dretoreshën sërbe. Ajo bënte shumë presion edhe ishte një kohë e keqe politike. Kishte fillu shumë m’u shfaq një situate që neve, për neve e panjoftun.

Pjesa e Pestë

Flora Brovina: Ishin disa shoqe që morën specializimin e pediatrisë dhe ishte kënaqësi që t’jemi bashkë dhe t’fillojmë specializimin në Klinikën Pediatrike dhe të mësojmë ndryshe nga koha kur kishim qenë studentë sidomos në praktikë. Mirëpo, të gjitha kishin vendosë të shkojnë edhe t’vazhdojnë specializimin në Zagreb. Atje përveçse specializimit që zgjaste katër vjet do t’kryjmë… do t’kryj personalisht për veten po flas, do t’kryej edhe studimet posdiplomike, jo që m’nevojiteshin diçka por doja t’i thelloj studimet, studimet në shkencën të cilën po merresha praktikisht. Ishte vit shumë i vështirë, në ‘86-tën shkum edhe u ktheva në vitin ‘90-të.

Në shtëpi kisha lanë burrin, dy fëmitë, vetëm. Kujdesi i familjes, vjehrra dhe motra e burrit thanë, “Unë nuk du t’bregosem për fëmijët sepse kam dhanë shumë për familjen dhe tani duan t’ma shpërblejnë me kujdesin ndaj fëmijëve”. Realisht unë kisha edhe familjen, babën, nanën, motrat e mia që kujdeseshin për fëmijtë, por t’shkojsh me ni brengë, aq shumë kliometra të udhëtojsh me trenin Akropolis, tanë kohën nuk të zë gjumi i qetë që i ke lanë fëmitë.

Nihere kam dëgju për disa shkrimtarë që konkretisht m’kanë pa mu edhe shoqët e mia duke udhëtu për mësimnxanje, sa ma t’madhe për t’qenë sa ma t’ditur për me ia kthy këtij populli, kur na kanë pa tu udhëtu në dimër, borë edhe fëmitë atje te peroni në Fushë-Kosovë kanë pasë ni emocion t’veçantë. Sepse ishim si ni çetë që don ta ndryshon shëndetësinë, don të bën diçka për Fakultetin e Mjeksisë, ishim gjeneratë e parë e Fakultetit të Mjeksisë dhe kishim ambicie shumë. Shpesh here me shoqe na zinte nata t’u bo plane se kur ktheheshim do ta bëjmë këtë, do ta bëjmë këtë.

Atje hasëm në një mikëpritje shumë t’mirë, por edhe konkurencë dhe dolëm konkurent. Nuk ishim kokë ulura sepse kur po udhëtonim profesori jonë i peditarisë na tha, “Ju po udhëtoni në Zagreb por do të ndjeheni si kokërrmeli, të vogla” dhe nuk ndodhi kshtu. Përkundrazi, atje zumë shoqni me mjektë e rij që ishin në specializim. Më kujtohet ni shoqe e imja kishte hobi pikturën, ishte piktore përveç mjeke dhe ajo kërkoi që unë ta hap ekspozitën e saj të pikturave. Pra, më pranoi në shoqëri dhe gjithashtu u shoqërum me asistentët, me profesorët sepse ata panë se ne nuk shkojmë vetëm për të studiu, ne e konsumonim edhe jetën e Zagrebit. Unë atje takova shkrimtarët, shkonim në orë letrare, shkonim n’teatër, në ekspozita të ndryshme, kështu që i morëm gjithçka Zagrebit që mundet me na dhanë për kto katër vjet.

Por e kishim vështirë të shofim kopshtet e fëmijëve, parqet, secila prej nesh kishim fëmijë dhe mandej vazhdonim me orë të tana i lenim librat dhe flitshim për fëmijë. Fëmijët tanë pësuan, domosdo që pësuan madje e kisha vështirë edhe të bisedoj me telefon, sepse kur më thoshin, “Nanë, me serbët po luajmë, po luajmë lojë futbolli” e dija se në Kosovë ekziston kjo, ni vendim, se nëqoftëse zihen fëmijët do të ndëshkohen prindërit. “Mos luni ashtu,” prej atjehit, “po luni vet me veti. Mos luni me ata se dojnë ta ndëshkojnë babin nëse ziheni”. “Po ata na thirrën dhe ne si t’themi t’mos lujm” e kjo ishte shumë rrënqethëse. Mirëpo, shkencës iu rrokëm shumë.

M’kujtohet kur niherë erdhi burri im të më vizitonte dhe unë ndodhesha në repartin e Onkologjisë, Makologjisë dhe Onkologjisë, në katet e epërme ishte në spital dhe kisha ni vajzë në prag të domethanë vdekjes dhe aq e desha shumë saqë isha krejt e hutume. M’thanë që po t’pret burri po unë isha hutu edhe kur dola ajo vdiq, por unë desha t’i them edhe prindërve se vdiq, s’kisha ma se si ndryshe. Edhe sot i kujtoj ata pacientë, secilin veç e veç në çfarëdo reparti dhe ndonjëherë prej të sëmurave një vajzë nga Spliti m’pyste, e kishte kamën e amputune edhe ishte shumë e bukur floktë e ramë edhe unë i spjegojsha se floktë edhe rritën, kama nuk rritet edhe ajo thoshte, “Po mirë unë kur t’rritem edhe pak, a mund ta mësoj gjuhën shqipe dhe të bëhem spikere në gjuhën e juj?” Dhe i thosha, “Po mundesh dhe unë t’marr n’shpinë time dhe mësojmë bashkë”.

Po du me thanë, me fëmijët lehtë e lun lojën edhe mundesh me ia u ofru shpresën për nesër se edhe ata ta ofrojnë ty. Ishte kënaqësi e veçantë me u njoftë me qytetartë e Kosovës ose shqiptarët që kahere kishin shku atje jetonin në Zagreb ose kudo tjetër në Kroaci, që ndiheshin qytetarë t’barabartë, ma mirë e kishin pozitën. Në mesin e tyre ishte ni njeri që kishte ambëltore, quhet ambëltorja “Zagreb” dhe e cila me produktin e vet dietetik, sepse pa sheqer me produkte tjera kishte, ishte zgjedhë si ëmbëlsira më e mirë torta e tij. Një tortë e thjeshtë me çokollatë, por shumë e mirë. Dhe ne i shkonim atje dhe kur na dëgjoi që ishim pesë, gjashtë shoqe që ishim të gjitha gra dhe kujdeseshim shumë për dukjen tonë sepse dojshim me lanë përshtypje dhe kur na dëgjoi t’u fol tha, “A mund t’ulem me juve?” dhe kuptoi që po studiojmë, tha, “A din çka? Mjaft kemi qenë shqiptarë dhe shyqyr Zotit u bomë jahudi” i erdhi se jemi bo një popull i cili e ka ambicie shkencën dhe përkrahjen e njëri tjetrit.

Ajo që m’pëlqente atëherë ishte se shqiptarët sidomos nga Maqedonia e përkrahnin shumë njëri tjetrin në zanate. Për shembull, burektore ose kur shkonim në pijacë për të blerë pemë ne flisnim shqip se të gjithë shitësit ishin shqiptarë, ëmbëltoret ishin të gjitha shqiptarë, restaurantet edhe ndoshta për tallje flisnim shqip, por ajo m’pëlqeu që nëse vinte dikush i ri këta i jepnin një investim dhe ai mund të dështonte një herë por jo dy herë, domethanë, obligohej moralisht që të fiton dhe të fillojë të punoj mirë. Kjo m’pëlqente.

Tjetër, njëherë kishim shku në nji teatër dhe asistentja jonë tha, “A t’vij edhe unë me ju?” Pra, ajo lakmonte kur ne shkonim. Në teatër një shok i imi shkrimtar tha, “Mos shko sepse është një shfaqje që flet për shqiptarët dhe do të ndjehesh keq”, “Jo,” thashë, “do të shkoj”. Dhe kur shkum vërtetë e përqeshin shqiptarin që po flet keq serbishten edhe këta në publik u qeshte me fjalët e tij të shtrembërta në gjuhën sllave edhe ne nuk qesheshim. Mirëpo, kur ai bonte ndonjë hipotezë domethanë t’fuqishme diçka bënte mirë tashi ne gjashtë-shtatë veta qesheshim e qesheshim e krejt publiku u kthente nga ne (qesh) dhe në fund kur dolëm thanë, “Çuditshëm, ju qesheshit ndryshe nga ne”, po thom “Ju s’e kuptut shfaqjen ne e kuptum”. E kështu na ka ndodhë edhe në teatrin “Jazhavac” një dramë e ngjajshme pra ishim shpesh objekt përqeshjesh.

Mirëpo e veçanta që m’ndodhi është kjo, nga Zagrebi mësova shumë sende që ishin edhe ma shumë se sa peditaria. Për shembull, mësova kardiologji sepse kishin fillu stentimi i parë në Jugosllavi, kishte fillu përdorja e konografisë edhe ata te fëmitë dhe unë kisha mundësi që përmes shoqërimit me këta pedagog që t’marr pjesë ne konografinë e t’rritunve ose fëmijëve edhe profesorët e tjerë të neurologjisë. Gjithashtu ma mundësunë që t’shkoj t’marr njohuritë ma themelore të kësaj aq më tepër që isha mësu ta vjedh zanatin, të shoh se si mjekon në gastrologji, por të jap mendimin.

M’kujtohet nihere kur profesori e kishte ni rast edhe i kishe mbledhë krejt mjekët e ri edhe po i pyste për diagnozën difirenciale, çka mendojnë? Çka është? Çka mund tjetë ky rast? Edhe i jepshin të gjithë kancer i zorrëve, kjo, ajo krejt sëmundjet ma moderne tha, “Ta pysim nihere kolegen nga jugu. Çka mendon ti?” Unë i thashë, “Mund të jetë edhe tuberkuloz”. Sepse unë kisha tuberkuloz në praktikën time, kisha pasë shumë raste tuberkuloz e njifsha tuberkulozin. Ata s’e kishin pa dhe ai tha, “Qe ku është përvoja”, dhe ajo doli tuberkuloz.

Kjo ishte për mu një disi satisfaksion para kolegëve, por tregonte që përvoja ishte shkollë e veçantë. Kisha pasë në ditë njëqind pacientë dhe domosdo do ta diferencoja tuberkulozin, t’u e deshtë me domethanë te lukthi te fëmitë. Gjithashtu mësova për asmën për sëmundjet e veçanta që është sëmundja mukuicidoza që për studimet e mia s’e kisha mësu kurrë, nuk e kisha ndëgju, dhe atje mësova për herë t’parë tani edhe me diagnostifiku pëmes djersës. Dhe m’u dha mundësia përmes profesoreshës time që t’lidhem me Institutin e Fëmijëve në Paris që këto analiza t’i çojmë atje dhe profesoresha m’tha, “Kur kthehesh,” tha, “ta mbajmë lidhjen që ti rastet që dyshon t’i bish njësoj në qeto mundësi t’i kesh që edhe para se me lind fëmija t’i bojmë këto analizat gjenetike”. Më mësoi ajo që t’i çojmë në Paris. Isha shumë krenare që do t’vij edhe do t’i boj këto punë. Mirëpo, situata sa vinte e keqësohej gjithnjë e ma shumë.

Në ndërkohë nana ime ishte shumë sëmurë dhe unë preferova që ajo të vijë ta bëjë korografinë në Zagreb, për fat t’keq isha pjesëmarrëse gjatë ekzaminimit të korografisë dhe e pashë që nana ime s’kishte zgjidhje dhe u dëshprova shumë. Mjeku preferoi që t’shkon në si e pat emrin jo në Beograd, po në Novisad ni spital shumë t’njoftun të kardikirurgjisë dhe t’bohet operacion te ni mjek i njoftun sërb. Dhe unë e përcolla nanën s’kishte zgjidhje tjetër dhe e përcolla nanën për Prishtinë dhe drejt shkova atje.

E mbaj në mend, nana ishte shumë krenare me mu, n’spital ajo n’mëngjes mshifte kur vija në klinika të gjitha shoqet e veta sikur m’kishin idol. Ka shumë sende që i kujtoj në këtë klinikë në Zagreb. Profesori im gjithashtu një prej profesorëve m’kishte njoftu me motrën kryesore, një prej motrave, sot këtu punon, motër nderi dhe me metodat e punës… sepse gruja e vet punonte në laborator e shihte se interesimi është deri në fund dhe pasiqë në spital hyna bisedova me profesorin atëherë profesori m’tha e pa inçizimin tha, “Nana duhet menjëherë me u bo operacion”. Aty pritej me muj e vite deri te ai profesor.

Unë prej gëzimit që ma n’fund e zgjidha problemin e nanës m’shkun lotët dhe kur dola në koridor edhe njerëzit m’panë t’u qajtm dhe thashë se u kry do ta pranon edhe atyne diqysh u erdh sikur bashkëndjen me mu edhe tani e mora nanën. Në ndërkohë kishte motra ime t’martohet e fundit edhe e mora nanën edhe shkum n’spital tani edhe baba ishte, një muj ditë unë nejta aty pranë nanës, mora shtëpi me qira i ndërpreva studimet, librat i mora me vete por nuk mësoja.

Nana ishte shumë randë edhe erdhi fundi, e përjetova shumë keq. Sot, sot, sot janë tridhjetë vjet që m’ka vdek nana. Sot me motrat ishim për qat shënim, ishim bashkë edhe kisha ni nanë shumë t’veçantë, ju fola n’fillim për nanën. Ni nanë e përkushtuar dhe si paciente ishte e çuditshme e urtë saqë mjekët thoshin, “Po kjo s’po tregon që po i dhem”, “Po nuk është kjo që flet” unë thosha. Dhe kur nuk e besova që ajo po vdes se isha ni natë ma parë me të në mëngjes e mora vesh se ishte t’u dhanë jetë, profesori ia filloi me qajtë pra ishte serb dhe aq ma tepër ai mu më dha më boni mundësinë që t’kem veturën. Mendo tash, në klinikë ta jep veturën që t’mund t’i bëjsh gati dokumentet e daljes nga spitali, çertifikatën e vdekjes e krejt këto, sepse vinte vetura tjetër që të merrte nanën.

Në familje kishte fillu dasma për motrën dhe unë po vija me nanën e vdekur, e kisha vëllaun shumë të ri s’kishte 14-13 vjeç edhe ra ni hije shumë e keqe. Nana m’kishte lanë edhe fjalë thoshte, “Edhe nëqoftëse vdes unë, mos e ndërpreni dasmën e motrës sepse mund të vdes gjyshja që është shumë më e rëndësishme, shtylla e familjes dhe nëqoftëse ndodhë kjo atëherë ndërpritet”.

Erdha dhe ishte moment shumë i vështirë që tash do t’i bije shkurt dhe mora përsipër tani obligimet e familjes, ndërpreva studimet atje specializimin, e martova motrën, ni muj mas kësaj vdiq gjyshja. Gjyshja nuk vdiq, gjyshja u shu sepse nuk mund të jetonte pa nusën të cilën e kishte rrit me ni fjalë, ishin të pandashme në vuajtjet e tyre. Edhe sot njerëzit më ndalin dhe me thonë që kom pasë ni nanë t’mrekullueshme si njeri i veçantë, sepse i di që të gjitha shoqet tona, të gjithë shokët e vllaut ose shokët e mi se unë kisha shumë shokë, ajo la përshtypje gjithkun ku jetoi, te kojshitë te gjithë njerëzit edhe neve na mungon, por ishte inspirim i gjithçka që kemi mbërri, gjithçka.

Madje, kujtoj që ndikoi edhe te baba ndryshe. Baba im kishte shumë dekorata t’luftës, kishte dekorata që kurgjo s’i vynin natyrisht, se ai shkoi në burg. Dhe m’kujtohet vorrimi i nanës, të gjitha dekoratat ia hodhi në varr. Dashti me thanë që ajo është meritore për jetën e tij dhe jo dekoratat. Kështu që edhe niherë m’kujtohet edhe unë kam shumë dhe nuk e di çka m’vyjnë, i respektoj të gjithë ata që m’dhanë por më e afërmja gjithmonë do të mbetet familja, ajo që të inspiron në jetë ajo që të mbanë fuqishëm. Dhe natyrisht nji zankë në familje është ni plagë ma e ranë se sa dikun tjetër. Unë kujtoj që shtylla e shoqërisë është familja.

Tani në këtë situatë e kisha shumë të vështirë të vazhojë dhe situata në Kosovë sa vinte e keqësohej, do t’shkoj prapë për me i dhanë provimet e fundit, unë e kisha kry specializimin por studimet posdiplomike m’kishin mbetë provimet e fundit. Dhe kur shkova me i dhanë provimet, dy gjana do t’i theksoj, e para se mjektë profesorët e mi m’thoshin, “Si është situata n’Kosovë?” Edhe e dyta do të nij prej profesoreshave ma t’vështira do t’më propozonë të rri atje, sepse është mëkat që t’mesish, domethanë në Kosovë. Sigurisht, “Plasë lufta dhe mund të ndodh gjithçka, Eja këtu tek unë”, kjo ishte një privilegj shumë i madh që mu ma boni, sepse ishte profesoresha ma e njoftun në botë.

Cargollen, një profesoreshë shumë e vështirë dhe pak studentë e dhanë provimin tek ajo nga Kosova. Gjenetikën e jepte, e ajo m’kishte fut komunikim me studentët, unë shpesh u spjegoja studentëve rastet edhe pse nuk jam një tip që rrasem ose kam qef me qenë e para, por dalë ngadalë ajo po m’fuste në këtë shkencë. Pra ma dha rastin që të njoh edhe klinika jashtë Kosovës, jashtë Jugosllavisë dhe tani po më jepte mundësinë që të punoj në klinkë. “Jo,” thashë, “Pikërisht tani unë edhe pa e kry këtë specializim, subspecializim, unë do t’kthehem atje”

Kam kry pra specializimin nga pediatria klinike dhe studimet posdiplomike që janë 18 provime. Njëherë kur shkova të jap provimet ishte një situatë tepër tepër shumë e randë në Kosovë dhe ndjejsha sikur e ndane përgjysmë, kisha frikë a do t’mund t’i kryj dhe do t’vijë, kjo ishte situata. Dhe masi e dhashë provimin dola të shëtisë edhe rasisht e pashë ni, s’dija ç’të bëja me kohën dhe e pash ni shpallje se shkrimtarët kanë ni promovim libri dhe titulli i librit quhej “Vuk u Novostima” domethanë “Ujku në gazetë”, edhe thashë unë do t’shkoj atje.

Ju thom disa shoqeve shqiptare, mjeke që kishin ardhë atje, të shkojmë në orë letrare, “Uu në orë letrare!! Ne i kemi mendtë në Kosovë, ku me ditë mos po ndodhë diçka”. E pashë që nuk është muhabet për orë letrare edhe unë shkova. Mund ta merrni me mend se unë isha e veshur me t’zeza se m’kishte vdek nana. Edhe hyj në sallë edhe në karrigën time ishte një letër “Ujku në gazetë”, si e pashë m’u mushën sytë me lot. Isha ashtu e ndjeshme edhe po fillonte ora letrare, artisti po reciton poezinë “Ujku në gazetë” mu po m’shkojnë lotët sepse unë e ndjejsha ndryshe këtë poezi, unë e ndjejsha ujkun në Kosovë edhe lajmet që ishin kundër Kosovës, shqiptarëve nëpër gazeta, unë e shisha ujkun realisht njeriun ujk.

Filloi tash ligjeruesi që ishte një njeri shumë i njohur, unë s’e kisha ditë kush është, një profesor Branjiç profesor shumë i njohur, profesor i Qosjes, profesor i Sabri Hamitit dhe profesor shumë i nderum në botë. Dhe ai po ligjeronte dhe ai e kish vërejt që unë po qaj kur recitonte dhe e përmed prapë ujkun, prapë e komenton dhe mu prapë lotët dhe u bo ni orë letrare shumë interensante. Në fund diskutimi publik edhe kjo ishte demostrata ime e parë, qikjo çka po tregoj qitash edhe me ni fjalë po hy në temën që ndoshta duhet të flasim ma shumë, por s’di a do t’mbërrijmë. Edhe u çu ni plak shumë i vjetër tha, “A din çka? Fjala ujk në poezi nuk shkon sepse gjuha poetike kërkon fjalë ma t’buta ma t’mira edhe nuk shkon” edhe tjerë s’di çka diskutun edhe u bo ni diskutim. Tanë kohën profesori pyste edhe më shihte mu, “A ka edhe dikush diçka me thanë, a ka edhe dikush diçka me thanë”, kjo është sikur një thirrje që ti t’flasish.

Kjo ma dha ni shtytje edhe unë u ngrita, thashë, “Ju ndëgjova me vëmendje, por du t’prezentohem, unë vi nga jugu, jo nga jugu i Afrikës nga jugu jonë që do t’thotë edhe e pranoj para jush që kisha një dilemë shumë t’madhe t’rri në ora shtatë e gjysëm t’i ndëgjoj lajmet apo të vij në orë letrare, thoni çka ka lidhje lajmet edhe poezia se unë e du poezinë?” Thashë, “Ka lidhje se unë doja të kuptoj çka po ndodh me popullin tim atje, sa ka t’vramë si mund ta kem familjen, fëmitë e mi, sepse sot Kosova është pushtu”, e kishte marrë kushtetuta atë ditë kishte shumë t’vranë dhe në anen tjetër thashë,  “në brendi e ndjeja vetën se duhet t’luftoj për t’drejtat tona dhe erdha në orë letrare për ta dëshmu që s’kemi vdekë jemi shumë që do ta ngrisim Kosovën prapë n’kamë. Ani pse tanksat edhe kamba fashiste po e shkel Kosovën” thashë, “unë jam këtu dhe jam e gjallë dhe shumë të tjerë janë në kambë sot për Kosovën që u pushtu”.

Krejt salla u çu në kambë edhe thashë, “Ujku, zotni m’falni dhe ujku jo n’gazetë po ka hy n’shpijat tona dhe poezia në ta bajë, nëqoftëse kurrë s’e ka bajtë tash le ta baj”, krejt salla u çu n’kamë edhe jo që u çu n’kamë edhe erdhën m’përqafonin, qanin, m’kujtohet ni djalë që s’kishte pasë çka me m’dhanë edhe ma dha ni shkrepse edhe po thotë, “Të du shumë”, dikush diçka, s’di. Profesori kish mbetë vetëm shifte edhe unë s’e dija kush është ky artisti, shkrimtari që ishte gjithashtu nga Dalmacia, u çu hypi në binë tha, “Zonjë nuk ta di emrin, por mike e dashur shqiptare” tha, “vetëm ti m’paske kuptu, pikërisht kom fol për qat ujk, unë jam dalmatin kemi diçka bashkë”. Kjo ishte kulmi i kulmit të asaj që e kisha mendu, kurrë s’e kisha menu që kom me e bo një protestë kësisoji intelektuale, që gjithnjë ndihem krenare e maj në mend kur i kom tregu burrit tim në shpi dhe ai u përlot.

Profesorin do ta kem mik përjetë, profesori tani nuk mund t’më lshonte, nuk mund ta paramendonte se u shpërndamë. Mbaroi ora letrare edhe po thotë, “A din çka? Kam një propozim dhe me drejtorin u morëm vesh ta vazhojmë bisedën në një tryezë t’rrumbullakët edhe nuk të lshojmë”, “Mirë…” thashë.  Unë, edhe pse shoqet po më prisnin, edhe kur shkojmë u ulëm të gjithë edhe po bisedojmë ai tha, “Na ki befasu shumë, shumë por jam edhe unë krenar që ndodhi qikjo”, ora letrare u shndërru në protestë intelektuale edhe tha, “Unë e kam një befasi për ty” edhe sa bisedum erdhi ni gru edhe kur erdhi e perqafoi ata edhe ky po i thotë, u pa që ish gruja e vet, ky po i thotë, “A din çka? Përshëndete zonjën në gjuhën që e don ma s’shumti” edhe ajo po ma bon “Mirëmbrëma”, kjo ishte befasi. Dhe unë s’e merrsha me mend që ajo nuk ishte shqiptare, ajo ishte kroate, por të përshëndet ajo në gjuhën që e don ma s’shumti. Ishte balkanologe, e dinte rumunishten, greqishten, serbishten por edhe shqipen dhe kishte pasë qenë një kohë ktu, çfarë koicidence a!

Shumë gjana m’ndodhin kështu ajo kishte pasë qenë këtu disa javë në ato seminaret që mbahen të albanologjisë dhe kishte jetu në familjen e profesorit Sejdiu, Shefki Sejdiut, e kishte shumë respekt. Vërtetë është një njeri shumë i ngritun profesor Shefkiu, por ajo kishte shumë konsideratë për të dhe tani kur m’njofti tash burrë e gru me nji rreth edhe ma t’ngushtë, “Jo, ki me ardh n’shpi”, nata ishte ora 10:00- 11:00, “Jo, ki me ardhë n’shpi se unë kam qef t’ju shërbej në shpi teme” thotë ajo. Thashë, “Unë duhet t’kthehem” banojshim në konviktin e mjekëve në Mirogoi. Mirogoi është afër varrezave dhe nuk është fort përshtatshëm me shku në orë kaq të vonë, tha, “Jo na t’përcjellim edhe nuk vjen n’konsiderim me ardh me neve n’shpi”, edhe unë shkova.

Atëherë, më tregoi që e njeh profesor Qosjen, Sabri Hamitin, ka qenë mentor i  disa studimeve ose çka e di unë. Madje, madje kur e kuptoi profesori do t’i tregoj Sabri Hamitit për këtë kontakt ose çka kom bo për çudi unë do t’bahem ma e afërt me Sabri Hamitin, sepse ai do t’çuditet që unë e njoh një njeri qaq t’njoftun n’botë edhe që ka mendim shumë pozitiv. Ju keni ndëgju që shumë herë ka fol në parlament edhe e ka përmend emrin tim, e unë kujtoj që pos tjerash rrjedh nga kjo edhe nga kjo, sepse njerëzit të paktë jonë që i shprehin mendimet qaq lehtë për dikënd.

Pos kësaj, bashkë me kolegët mjekë ma t’ri se unë, ne do t’përpiqemi me bo edhe punë tjera, tash unë ta shfrytëzoj shkumjen time aty që t’bojmë për Kosovën që ishte pushtu. S’pari do të thrrasin t’gjithë shqiptarët që t’japim gjak edhe shkojmë te kryetari i Kryqit të Kuq, njeri shumë i njohur, njeri shumë i madh për Kosovën edhe do t’kërkojmë që gjakun ta grumbullojmë edhe ta përcjellim. Ai tha, “S’ka problem na e bojmë. Mirëpo dhe n’televizionin e Zagrebit do t’flasim për pushtimin e Kosovës, për dëshmorët e parë, për plagosjet që kanë ndodhë në Kosovë”, se tash i morëm lajmet dhe do t’bohemi figura sa do që ishte shumë rrezik se po ktheheshim, t’bohemi figura që ranë në sy.

Punëtorët e shumtë shqiptar kishin vendosë me bo protesta, dhe kur shkojmë me e marrë përgjigjen për grumbullimin e gjakut te profesor Sllobodan Llank, është një njeri shumë i rëndësishëm për tanë historinë tonë që do ta spjegojë, sidomos për kohën kur u mbyllën minatorët në zgafellë. Dhe ai erdhi me ekipin, me dhjetë mjek nga Zagrebi si humanist dhe u ndihmoi atyne që të dalin nga zgafella t’i kontrolloj shëndetin e tyre, të mos kenë verbërinë për shkak të jetës së gjatë në horizontin e nantë e tjera. Pra ky ishte ai mjeku dhe ky mjek do të thotë ka kërku që Kryqi i Kuq i Kroacisë të mbledh gjakun dhe ta çon në Kosovë, mirëpo ka marrë pengesen nga Beogradi, t’cilët kanë thanë, “Ne nuk ju kemi kërku Kosova nuk ekziston është Serbi dhe prandaj s’kemi nevojë për gjak”, dhe kur shkum ne bashkë me doktor Bardhin, shkum te profesor Llank. Ai na tha se ka pengesa dhe unë ju përgjegja, “Nuk ishte qëllimi bashkë me e mbledh gjakun, por ishte qëllimi që edhe ju kroatët ta kuptoni që sa e vështirë është t’jesh shqiptar dhe t’jesh nën thundrën serbe, qikjo ishte, ju s’muni kurgjo me ba”.

Në rastin kur deshëm të organizojmë protestën profesor Llank m’ftoi në takim t’ri, do të thotë, “Mos organizoni protestë sepse policia e Kroacisë me përqindje ma t’madhe janë serb, dhe janë përgatit kam informatën, që janë përgadit me bo masakrën në ju”, dhe tashti dy-tre mjek dhe unë u shpërndamë në sheshin kryesor në Zagreb edhe i shishim shqiptarët që janë mbledh tuba-tuba dhe shkojshim ju kallxojshim që me u shpërnda sepse është rreziku nuk mund ta bëjmë. Disa ishin n’kafe disa kshtu edhe për një moment thanë, e kapërcym këtë krizë që Sllobedan e dinte si njiqind përqind t’rrezikshme. E përmend edhe këtë mik si mik të veçantë, përpos shkrimtarit që e përmenda, se ky edhe sot e asaj dite është një prej miqve tanë shumë të ngushtë.

S’do të ndodhë disa muj më vonë, kur unë do t’kthehem dhe do të fillojë punën si specialiste dhe në Kosovë shpërthen helmimi masovik i fëmijëve shqipëtar.

Aurela Kadriu: E në Kroaci sa ishit a kishte misione aty?

Flora Brovina: Jo, s’kishte vetëm ne ishim të shqetësun.

Aurela Kadriu: A nuk u doke që ka me ndodh lufta në Kroaci?

Flora Brovina: As Kroacia, as në Bosnje jo, dikush veç e përcjellte çka po ndodhë, m’kujtohet Sllobodan Llank edhe një gjë sepse m’pyti a e njof Adem Demaçin dhe çka mendoj për të. Unë thashë, “Zotni unë mund ta bëj pytjen e njejtë a e njef Mendelen,” tha, “Kom ndëgju për biografinë e tij”, “A e njef Adem Demaçin, pse nuk e njifni, nëqoftëse nuk e njifni”, “Adem Demaçi është Mendela e Ballkanit ose e Europës dhe a nuk e don ata njësoj si Mendelën, ndonëse e don Mendelen pse mos ta du dhe ta kem hero timin Adem Demaçin i cili u mundu për shqiptarët njësoj. Pse e kemi lëkurën e bardhë, na njësoj vujmë sa edhe kanë vujtë zezakt e jugut. Ku e sheh dallimin?” Ai tha, “Më vjen mirë që e dëgjova”, tha, “çka do t’bojsh për të?” Thashë, “Do t’përpiqesha dhe do t’përpiqëm që të lirohet”. Tha, “Do ta vizitoj, çka ti them?” “Se e dum shumë”. Dhe besom pikë për fjale ia ka përcjell, këta ma ka thanë Adem Demaçi. Kjo është historia e Zagrebit që do t’vazhdoj sepse në ndërkohë, në ndërkohë këtu ndodhën helmimet.

Unë punoja në dispanzerin shkollor, drejt për drejt me qata fëmijë deshte s’deshte, mund t’kisha dilema në fillim, por shpejt dilemat u zhdukën. Njëherë e shkruaja një diagnozë të tyre, do të thotë sepse mund të kontrolloheshin edhe diagnozat domethanë në observim është duke u observu si është situata derisa t’i bojsha analizat. Ndonjëherë e kopjoja dhe e shtija në xhep që t’mos më hup historia e fëmijës, mund t’i marrin ato kartelat por t’mos më hup ajo krejt xhepat i kisha me historia t’fëmijëve.

Tani edhe jeta politike po fillonte në Kosovë krahas, domethanë këtë kohë kur isha në Zagreb jeta politike kishte fillu me u organizu, protestat e mëdha të njerëzve pa kokë, sepse kishin, vinin punëtorët me studentët mblidheshin protesta, organizonin m’kujtohet kur u mblodhën studentët në këtë qendrën “11 Tetori”, jo si e ka emrin, “1 Tetori”, po se ndryshe në grevë urie dhe unë organizoja krejt këtë lagje edhe më shumë se këtë lagje që t’mbledhim, të mbledhim dy tepsija me mantia ose pite pesë kilogram molla edhe diçka tjetër bukë ose po, po qito dy sende edhe lagje dhe studentët nuk e lejojshin çdokënd që t’hyj atje, por mu m’lejojshin edhe krejt ky koridori ka qenë i mbushun me tepsija me kojshinë tem i paketojshim që me iu çu studentëve.

Disa netë i kam kalu me studentët atje, ishte një atmosferë shumë e mirë e afrimit të njeriut me njeriun. Edhe diçka tjetër në këtë kohë, kur unë isha studente, kur isha në specializim kisha ardhë një herë në shtëpi dhe isha nga fundi këto provimet, masi më vdiq nana pra. Atëherë studentët mbetën pa konvikte se i përjashtun, dhe unë i them burrit tim t’i kërkojmë dy veta, motra e vëlla ose dy djem si qëllojnë ata e dijnë vet dhe t’ju tregojmë kush jemi si familje. Burri mund ta shtrojë pytjen, “Po, ti ku je? Do të shkojsh në Zagreb?” Por nuk e shtroj dhe nga lidhja e studentëve na erdhi përgjigj. Në derë trokitën dy vajza, njëra nga Theranda tjetra nga Prizreni, nga rrethi i Prizrenit edhe unë i prita thashë, “Hyni,” kjo ishte dhoma, “kjo dhoma juj”. Ndryshe ishin kto fjetjet {tregon për dhomën ku gjindet}, “Kjo është dhoma, dollapi, televizioni krejt çka keni është kjo. Ky është burri im, këta janë fëmitë kurgjo s’kanë nevojë për juve, por e kemi një problem se unë do t’mungoj pak”.

Ato vajza ndejtën te ne ni vjet, ndejtën derisa u ktheva unë. Mbas dy mujve u ktheva, domethanë me burrin edhe fëmitë dhe ishte këtu fjalë ni gru kshtu kshtu ka ba, kusherina ime ka thanë, “E di kush. Vetëm vajza e dajës tem, vetëm ajo mundet me ba kshtu”, sepse burrin e kisha shok, unë e disha që ai ka me i kqyr sikur vajzat e tjera. Edhe vjehrra jem madje erdhi prej Dibres dhe kujdesej për to. Madje filloi të ju bëj edhe qendisje kur t’martohet, se njëra u feju, m’njoftoi me t’fejunin, te dyja m’kanë njoftu me burrat e vet edhe kur dolën edhe mas ni vjeti u kujdesëm për ato vajza. Do të them, ishte kohë e bashkëpunimit e gjithë punëve. Unë isha anëtare e kryesisë së Lidhjes së Shkrimtarëve edhe kryetare e kisha Ibrahim Rugovën.

Aurela Kadriu: Ju a punut?

Flora Brovina: Po, punojsha por edhe këtë jetë aktive shoqërore e bojsha njësoj, unë punojsha mjeke.

Aurela Kadriu: A s’ju përjashtun prej punës?

Flora Brovina: Jo, jo unë erdha tash prej specializimit, domethanë, kom ardhë pranverë kur u bon helmimet pak para helmimeve unë isha këtu dhe por isha edhe në jetë aktive sepse Lidhja Demokratike u formu shumë ma herët. Lidhja Demokratike realisht si ide është formu në banesën tonë në numër tre ku jetonte Jusuf Buxhovi, dhe grupi i parë kanë qenë babai i Memli Krasniqit, shkrimtar, ka qenë Bujar Bukoshi kanë qenë kështu disa njerëz. Krejt tjetër kush, jo Ibrahim Rugova. Kanë qenë disa ide çfarë t’bëjmë diçka, si të organizojmë popullin që t’i dalim zot. Edhe lindi ideja për formimin e një partie dhe modeli i statusit të partisë u zgjodh nga tash po hi nga jeta politike u zgjodh nga Partia Social Demokrate Gjermane, sepse këta ishin gjermanofolës edhe Jusufi edhe Bujar Bukoshi.

Edhe nejse, në momentin kur u formu në shtëpinë e shkrimtarëve u formu kjo LDK-ja. Unë isha në Zagreb, atë ditë domethanë kisha udhëtu për provimet, mirëpo u ktheva, përpara kësaj ndodhi nënshkrimi i 215 intelektualëve që ishte zgjidhja të kërkohet në forma të ndryshme dhe në aktivitetet e mia politike ose intelektuale ma shumë intelektuale kisha shkru edhe një letër qe domosdo e kam në arkivën time. Kisha shkru një letër publike Millosheviqit, për t’kërku një zgjidhje paqësore ndryshe dhe jo me urrejtje, jo me lufta, por për atë letër publike unë mund të burgosesha shumë lehtë. Ishte një kurajo që m’vjen mirë kur dikush e përmend edhe në fushata zgjedhore ju kujtohet ajo letër si një letër e veçantë edhe nënshkrimi i intelektualëve është një diçka që do ta pësojnë t’gjithë edhe unë edhe burri kishim presion tashi n’punë.

Burri im ishte drejtor i zhvillimit të Bankës së Kosovës, unë sapo isha kthy, helmimi i fëmijëve ishte aty. Unë punojsha natë e ditë edhe dojsha ta dëshmoj helmimin. Me 9 gusht të vitit 1990, pra disa muj masi ndodhi helmimi do t’përjashtohem me polici. Isha mjekja e parë, një javë përpara m’kishte ardhë një letër që do t’përjashtohem edhe unë kam thanë që nuk e njoh këtë letër, nuk më intereson as drejtoria e dhunshme, nuk më intereson. Dhe tani kishin pru policë, m’kish lajmëru se do t’përjashtohem unë.

Shkova te frizeri, u vesha mirë dhe kisha ni tufë t’madhe të librezave të pacientëve që po prisnin te dera dhe fillova me i kontrollu një nga një. Atëherë hyjnë policët, e kam përshkru ndoshta s’keni pasë kohë ta lexoni, përjashtimi nga puna, kur pacienti i radhës ishte një djalë i vogël 9 vjeç ndoshta qaq dikund do t’jetë emri i tij në dosje të dispanzerit të fëmive. Ai kur i thashë unë, “Nëqoftëse don dil te një mjek tjetër që nuk janë policët prezentë” sepse kta…  “Dilni jashtë!” Ju thashë atyne se kam pacientin, “Jo…” thanë, “nuk dalim kemi ardhë kshtu kshtu”. Thashë, “Jo, jo nuk keni autoritetin ju t’më përjashtoni, sepse unë jam mjeke dhe kam autonominë e profesionit”. Edhe u shtym me ta disa orë të tëra, domethanë nuk e di nja katër orë ndoshta.

Njëri prej njerëzve që kurrë s’do ta harroj është ky Ismet Beqiri, kryetari i rinisë së LDK-së së Prishtinës edhe Ismeti kishte pa që kanë ardhë polictë. Krejt ambulanca ishte tronditë se mjeku i parë po përjashtohet nga puna, paradite atë ditë ishin përjashtu disa kolegë t’mi. Unë nuk isha as drejtoreshë, as shef, as kurgjo, vetëm një mjeke që punon natë e ditë e qe qaq. Kisha ndikim megjithatë nuk i lejsha me u zanë shqiptarët me njani tjetrin, e me pacientët isha e përkushtune, e tani mas katër orësh thashë, “Du t’takohem me drejtorin e dhunëshëm” se ai pediatër ishte prej Nishit tha, “S’kom faj unë edhe unë jam sjell dhunshëm këtu”.

Edhe unë dojsha me ditë pse po m’përjashtojnë dhe n’fund krejt kto i keni n’libër se domethanë, bisedën me policët dhe n’fund morën ata urdhër që t’veprojnë, “Postupi po naredjenju”, që do të thotë mund t’burgosin edhe thotë, “A din çka doktoreshë… ” n’qat moment kur unë vendosa me e lanë ambuacën e zbraztë e shoh që dikush, ni prind po e binte ni vajzë t’helmune edhe thom, “Jo, ta kqyri edhe këtë edhe mandej shofim edhe bëjmë”. Atëherë ishte shumë rrezik. Unë e pashë atë vajzë që kishte ardhë prej ma larg edhe në ndërkohë kishte shpërthy rinia. Kishte hy në Shtëpi të Shëndetit edhe e rrethojnë policinë bashkë me këtë Ismetin e këta shoktë e vet tashti ishte bo radhë-radhë.

Policia e trembur i thërrasin autoblindat edhe tash mbrapa nga ajo rruga mbrapa Shtëpisë të Shëndetit edhe nga kjo hyrja tjetër. Atëherë ka qenë hyrja nga rengeni, vijnë dy autoblinda. Edhe unë e kuptoj tashti në këtë konfilt ku mund të vriteshin njerëzit, unë nuk doja të isha faktori. Vjen, vjen njëri nga këta aktivistë t’rinjë edhe thotë, “Doktoreshë, këta kurrë s’guxojnë me t’marrë se na nuk i lajmë me ditë që deri në fund do të vdesim”. Atëherë unë ju thom policëve, “Ju jeni budallë, nuk keni mend sepse nuk është ambulanca e shprazët nuk është kryesorja, kryesorja jam unë. A po i doni edhe këto ndëgjojset e mia? Merrni. Unë i kam veshtë që ndëgjoj, dijen. Ju s’mund të ma merrni kudo që jam. Prej sot, ju do t’shifni që unë do t’punoj edhe më shumë se sot. Unë e dhashë betimin!” Dhe të gjithë qajshin. Qajshin pacientët, qajshin fëmitë. Burri jem kishte ardhë aty edhe ai kur e ka pa plakën t’u kajt edhe ai ishte tronditë shumë, këto motrat medicionale krejt, krejt, krejt edhe unë dola shumë krenare. Hypa në veturë aty të rijve edhe m’shetitën pak. Nuk shkova drejt në shtëpi se fjala mos të vjen policia t’më merr. Edhe të nesërmen fillova jetën ilegale të mjekës.

Jetën ilegale të mjekës, kurrë s’e kisha besu! Edhe iu çova porosi, u organizum menjëherë mjekët që ishim përjashtu, u organizum si sindikalist. Në letrën që ishim përjashtu nuk shkrunte kurgjo, s’kishte çka, edhe ishin përjashtu mjekët ma t’mirë, pediatër, gjinekologë, diçka shumë, diçka shumë sistematike. Po helmon fëmitë, po përjashton mjektë, pediatër edhe po përjashton gjinekologë. E çuditshme! Edhe unë dhashë urdhër që çfarëdo të bohet në Shtëpinë e Shëndetit ose me mjekët, ata të qëndrojnë edhe nëse mjekët shndërrohen në pastrusë të atij institucioni. Ma mirë me qenë në klinikë aty në dispanzer, sesa me qenë mjekë pa punë. Se edhe ashtu mund t’iu ndihmojnë pacientëve dhe jo në këtë pozitën që isha. Dhe nëqoftëse ju thonë me shkru në çirilicë, shkruani, por vetëm mos u largoni nga institucioni sepse nuk është më i joni. Kjo edhe ndodhi.

Do të vazhdoj punën menjëherë, nesër, falë edhe asaj që isha pjesë e grave aktive në Kosovë. Isha pjesë e forumit aktive po them, edhe do të jetë shkolla një ambulante shkollore ku punonte një shoqe e imja e cila do t’ma ofronte ambulantën. Ajo punonte paradite katër orë dhe unë e kisha krejt pasditën për me punu me pacientët që nuk kishin libreza, që ishin përjashtu nga puna që ishin t’helmuar nga krejt Kosova. Roja e kësaj ambulance shkollore do t’jetë një minator i Kishnicës, i cili shkonte dimrit e nxente dhomën, kurrë s’kam ecë n’kamë deri në Vranjevc. Pra kam punu në shkollën “Zenel Hajdini” edhe ky nuk do t’më lente, një koleg inxhinier sindikalist, e ka mbiemrin e ministrit Pacolli, domethanë Pacoll është po prej Prishtinës. Megjithatë, ai do t’më përcjell.

Do të jetë një motër Xheki, që do të jetë dora ime e djathtë, pjesë e ekipit Xhemile Ruhani, që është shumë, shumë punëtore. Ajo nuk u përjashtu nga puna, punonte në emergjencë sepse unë nuk lejova që ajo të përjashtohej, çdo gja do t’i nënshtrohej por pjesën aktive e bëri me mu edhe me fëmitë e helmum. Për fat të mirë, ne tanë kohën mbanim edhe shënime ekipit me vetëdije ose pavetëdije kurrë me kërkesën time u afrunë shumë mjekë vullnetar.

Download PDF